Hình tượng ngựa trong võ cổ truyền Việt Nam

Võ sinh Đông Đô Việt Võ quyền tập luyện bài quyền Nạp mã môn cương. Ảnh: Việt Trần

Nhiều võ sư võ cổ truyền cho rằng, trong kho tàng võ học dân tộc, hình tượng con ngựa giữ một vị trí đặc biệt quan trọng. Ngựa trở thành cảm hứng để nhiều thế hệ võ sư xây dựng nên các bài quyền, bài binh khí và tấn pháp.

Trong hệ thống quyền thuật, hình tượng ngựa được thể hiện qua những bài mang tên hoặc mô phỏng chuyển động của loài vật này. Một số môn phái có các bài Ngựa Truy Phong, Mã Quyền, hay những biến thể bộ pháp tái hiện sự linh hoạt của ngựa khi phi nhanh, đổi hướng đột ngột. Dù mỗi môn phái có cách thể hiện khác nhau, điểm chung của các bài quyền này là nhấn mạnh vào tốc độ, sức bật từ chân và sự vững chãi của thân dưới. Người tập phải giữ được nhịp di chuyển liên tục, mềm mại nhưng mạnh mẽ, tương tự chuyển động của con ngựa đang phi nước đại.

Thế Dã mã phân tông trong võ dưỡng sinh. Ảnh Việt Trần

Võ sư Trần Việt - Trưởng võ phái Đông Đô Việt Võ quyền từng có nhiều năm nghiên cứu về võ cổ truyền kể rằng, đến nay, hầu như chưa có một bài quyền hoàn toàn về ngựa nhưng hầu như môn phái nào cũng có động tác hoặc đòn thế được đặt tên liên quan đến ngựa. Trong đó có đòn Dã mã phân tông (Ngựa trắng hất bờm) hoặc đòn đá ra sau gọi là Bạch mã kiến đề (Ngựa trắng hất móng) và đặc biệt là đòn Hậu mã cước nổi tiếng. Hay còn có đòn Bạch mã đàn khê (Ngựa nhảy qua khe) lấy từ hình ảnh con ngựa lướt về phía trước để mô tả thế tấn công thiên về tốc độ, hay đòn Tướng quân đái mã (Tướng quân dắt ngựa... Các đòn thế chân liên quan đến ngựa thường hội đủ tốc độ, sức mạnh và sự uyển chuyển. Cũng phải kể thêm, trong võ cổ truyền, thế tấn rất quan trọng, trong đó, thế tấn cơ bản nhất là trung bình tấn, còn gọi là tọa mã. Việc phá thế tấn còn được gọi là triệt mã.

Thực tế, những đòn liên quan đến kỹ thuật của ngựa đều là những đòn đánh mạnh mẽ, mang tính quyết liệt và có tính sát thương cao. Nhiều người dính đòn hậu mã cước hầu như không gượng được khi chân trụ người đá bám chắc đất (túc bất ly địa).

Đòn Hồi mã thương trong võ cổ truyền. Ảnh Việt Trần

Dù vậy, để tập được bộ chân hội tụ sức mạnh, tốc độ không đơn giản. Võ sư Trần Việt kể rằng, ngày xưa, để tập bộ chân, người tập hay đào hố đất rồi đứng từ dưới hố bật lên trên mặt đất. Nếu bật tốt rồi thì lại vét đất để hố sâu hơn rồi từ đó lại bật lên trên mặt đất. Người càng bật từ sâu trong hố bật lên mặt đất, càng có sức mạnh, tốc độ từ đôi chân để ra đòn. Cũng vì vậy, khi giao đấu, những người có bộ chân nhanh, mạnh có lợi thế rất lớn trong việc ra đòn. Ngay cả việc tập bộ chân thế này cũng giúp chủ động tấn công đối thủ dù khoảng cách hai bên khá xa. Việc lao vào tấn công nhanh như chớp được ví với hình ảnh ngựa phi hay còn gọi là phi mã.

Không chỉ trong các bài quyền, hình ảnh của ngựa luôn xuất hiện trong các bài đánh đi kèm binh khí như thương, đao, kiếm, roi... Trong đó, võ Bình Định có bài về thương là Lạc Mã Trùng Dương. Hay như ở Đông Đô Việt võ quyền là bài gươm trường “Long Mã tùy phong”.

Đòn Hồi mã cước trong võ cổ truyền. Ảnh Việt Trần

Về bài gươm trường “Long Mã tùy phong”, hình ảnh của ngựa thể hiện rõ. Người tập bài này thể hiện khả năng tung hoành ngang dọc, biến hóa uyển chuyển long - mã tùy theo gió (tùy phong) để đạt được long hình. Đường gươm mạnh mẽ dựa trên khả năng biến hóa của rồng (long) kết hợp mã bộ - bộ pháp di chuyển nhanh nhẹn, bền bỉ của loài ngựa. Đây là một bài gươm khó, kỹ thuật phức hợp, yêu cầu người tập phải “vung gươm như chớp giật, đâm gươm như đinh đóng, thu gươm như gió lặng, thủ gươm như núi tĩnh”. Trong kỹ thuật gươm phải đủ phép đánh xa, đánh gần, đánh cao, đánh thấp, công thủ liên hoàn với phản đòn biến chiêu, vung gươm đánh chỗ rộng, thu gươm xoay trong chỗ hẹp...

Võ sư Trần Việt kể rằng, đến nay kho tàng về các bài quyền, thế đánh, bài tập võ dưỡng sinh... liên quan đến hình tượng ngựa vẫn đang được làm dày lên. Cũng bởi vậy, trong năm Bính Ngọ 2026, những nhà nghiên cứu võ cổ truyền Việt Nam như võ sư Trần Việt vẫn đang tiếp tục sưu tầm, lưu giữ các thế võ liên quan đến loài ngựa. Đối với họ, đó là tinh túy của võ học cổ truyền Việt Nam và luôn cần gìn giữ, lan tỏa đến cộng đồng người luyện võ cổ truyền.

Thùy An