'Hòa Minzy, Phương Mỹ Chi đúng nhưng nếu cả thị trường theo vậy lại hơi sai'

Không còn gắn với những âm thanh dữ dội ở thời kỳ đầu, những năm gần đây, Dzung dành nhiều thời gian cho các dự án khai thác chất liệu dân gian Việt Nam, từ Dzanca, Múa sạp xòe hoa đến album kép 2025' - Hay không hay lắm, và trở thành một nghệ sĩ hòa tấu đương đại. Qua mỗi sản phẩm, anh đều có những thử nghiệm khác nhau để đưa dân ca, nhạc cụ và những chất liệu văn hóa truyền thống vào âm nhạc đương đại.

Gần nhất là Thùng thình thùng, bản hòa tấu đương đại lấy ký ức Trung thu truyền thống làm chất liệu chính. Trong đó, tiếng guitar điện giữ vai trò nổi bật, hòa cùng hệ nhạc cụ dân tộc và phần hợp xướng hò khoan, đặt những âm thanh quen thuộc của mùa trăng tháng Tám trong một cách thể hiện khác với thường thấy.

Gặp Tri Thức - Znews vào thời điểm Thùng thình thùng vừa ra mắt, Dzung có dịp nhìn lại hơn 20 năm làm nhạc, những lựa chọn đưa anh đến hướng đi hiện tại và lý do bản thân say đắm những chất liệu tưởng như đã quen thuộc.

“Sự thay đổi của tôi có phần ích kỷ”

Anh đi từ death metal đến progressive metal, rồi bây giờ là các dự án sử dụng chất liệu dân gian Việt Nam. Những thay đổi đó đến một cách tự nhiên hay có sự tính toán?

Mỗi thời kỳ âm nhạc gắn với một thời điểm trong cuộc sống của tôi. Hồi bắt đầu chơi death metal, cách đây hơn 20 năm, tôi mới 14-15 tuổi, năng lượng rất nhiều.

Thời điểm ấy tôi có nhiều sự giận dữ. Mình mới bước vào cuộc sống, chưa có nhiều trải nghiệm, lại trải qua một số biến cố gia đình. Death metal vì thế khá phù hợp với tính cách của tôi lúc đó. Thời điểm ấy cũng gần như không ai chơi dòng nhạc này. Ai làm nghệ thuật cũng muốn tạo nên sự khác biệt.

Sau đó, vào TP.HCM, lựa chọn tiếp theo của tôi là thành lập ban nhạc và chơi progressive metal, một dòng nhạc có độ khó cao, thường có những trường đoạn dài, diễn giải nhiều bằng cả âm nhạc lẫn lời. Khi ấy tôi muốn làm thứ gì đó có tính câu chuyện, có sự gắn kết giữa tất cả nhạc phẩm trong album.

Sau tám năm với ban nhạc, tôi cảm thấy không muốn gắn bó với một tập thể nữa mà cần đứng một mình nhiều hơn. Khi ấy tôi khoảng 30 tuổi, đã ở TP.HCM hơn 10 năm. Tôi cảm thấy cần thay đổi, muốn cái tôi và tên tuổi của mình đứng độc lập, được ghi nhận nhiều hơn. Với tôi, đó là một sự thay đổi rất tự nhiên, không tính toán trước.

Và...

Sự quyết liệt, lắng nghe bản thân đôi khi cũng mang lại nhiều nỗi buồn. Những người từng gắn bó với mình có thể giận, cảm thấy như mình rũ bỏ họ. Nhưng đây là cho bản thân, có phần ích kỷ. Tôi đưa ra quyết định rất nhanh và khá bất chấp.

Âm nhạc của tôi có nhiều thay đổi theo thời gian. Nhưng từ ngày bắt đầu đến giờ, cách chơi, viết nhạc và những chủ đề liên quan đến Việt Nam hay dân gian thì vẫn vậy. Ban nhạc hay việc sau này trở thành nghệ sĩ solo chỉ là hình thức. Về bản chất, tư tưởng sáng tạo của tôi từ lúc còn thiếu niên đến bây giờ gần như không thay đổi.

Dzung thừa nhận việc tách riêng solo xuất phát từ mong muốn được ghi dấu bằng tên tuổi của chính mình. Ảnh: Đại Ngô.

Có thể nói ngay từ giai đoạn đầu, anh đã xây dựng được ngôn ngữ âm nhạc riêng, mang chất Việt. Nhìn lại, nguồn cảm hứng đó đến từ đâu?

Một dấu mốc khá quan trọng là năm 10 tuổi, lần đầu tôi nghe ban nhạc Da Vàng của Việt Nam. Họ chơi metal rock. Khi ấy trên truyền hình chủ yếu là nhạc trẻ, pop nên tôi thấy rất lạ.

Quan trọng nữa là họ hát bằng tiếng Việt. Tôi lập tức có cảm giác mình cũng muốn làm như thế. Thời đó, ai cũng muốn nhảy như Michael Jackson, nghe Backstreet Boys hay những thứ tương tự. Nhưng việc thấy người Việt chơi nhạc của mình, hát bằng tiếng Việt truyền cho tôi động lực rất lớn.

Sau này tôi tìm hiểu thêm và có một album rất quan trọng với mình là Đường xa vạn dặm của nhạc sĩ Quốc Trung. Tôi rất thích, dù lúc đó chưa hiểu hết. Âm nhạc của anh Quốc Trung cũng không gần với thứ tôi đang chơi, nhưng cách anh Trung sử dụng âm nhạc dân gian trở thành một nguồn cảm hứng rất lớn.

Sau này khi có ban nhạc, tôi xác định đầu tiên phải sáng tác, thứ hai phải chơi bằng tiếng Việt. Sau quá trình học hỏi, trưởng thành, tôi bắt đầu sử dụng những âm hưởng dân gian trong phối khí. Cuối cùng tôi tìm ra tiếng đàn riêng, những cách luyến láy, rung dây để tiếng guitar có hồn Việt Nam.

Anh dùng chất liệu Việt Nam, kể câu chuyện Việt Nam nhưng bản chất anh được biết đến như một nghệ sĩ coi guitar là nhạc cụ chính, trong khi loại nhạc cụ vốn không phải của Việt Nam?

Đúng, guitar không phải nhạc cụ Việt Nam. Việt Nam có guitar phím lõm, vốn cũng từ nhạc cụ phương Tây rồi được biến đổi để chơi trong đờn ca tài tử.

Khi chơi guitar phương Tây mà muốn có hơi thở Việt Nam, mình phải nghe nhạc cụ Việt Nam rất nhiều. Mỗi nhạc cụ có cách rung, luyến, chơi và thể hiện khác nhau.

Không phải cái nào cũng tái tạo được trên guitar. Tôi không học đàn tranh nhưng xem nghệ sĩ chơi đàn tranh rất nhiều, cùng với đàn tỳ bà. Cùng một giai điệu, cùng từng ấy nốt nhưng nghệ sĩ đàn tranh và tỳ bà sẽ diễn đạt khác nhau. Tôi nghe nhiều rồi chơi lại trên guitar bằng trí nhớ về những gì mình nghe được.

Từ đó tôi dần tìm ra cách rung, láy, đồng thời hiểu cái gì guitar làm được và cái gì không làm được. Muốn có được hơi thở ấy, mình phải nghe rất nhiều. Đôi khi phải hát được giai điệu trước rồi mới dùng nhạc cụ để diễn đạt lại.

Nhìn từ Dzanca, Múa sạp Xòe hoa đến Thùng thình thùng , chất dân gian, Việt Nam trong anh đã thay đổi thế nào?

Trước hết là con người mình thay đổi. Trước đây tôi còn làm công việc nine-to-five, bây giờ nghỉ để tập trung hơn, có nhiều thời gian cảm nhận và đi nhiều hơn.

Về âm nhạc, cách thể hiện trước đây của tôi thiên về guitar điện, trống, band. Nó rất phức tạp, nhiều lớp lang, nhạc cụ và ý đồ. Đến sản phẩm mới nhất, mọi thứ lại rất tối giản. Là người chơi nhạc, tôi khá tự hào về điều đó.

Để làm được một thứ đơn giản, vẽ vài nét mà ra một bức tranh, đôi khi cần cả quá trình học tập dài về guitar, hòa âm, phối khí, làm sao vừa hấp dẫn vừa đơn giản. Đó là một thay đổi rất lớn.

Tôi cảm giác đầu óc và con người mình cũng đơn giản hơn. Không thể bắt tôi diễn đạt giống 5 hay 10 năm trước. Mỗi thời kỳ, cảm nhận của mình thế nào thì sẽ thể hiện như thế. Tác phẩm phản ánh thế giới tâm hồn của mình.

“Không phải cứ đưa yếu tố dân gian vào là sâu sắc”

Với Thùng thình thùng, điều gì khiến anh hứng thú khi bắt đầu?

Tôi cảm thấy sức sống của Tết Trung thu đang yếu đi. Khi làm tác phẩm, tôi luôn muốn nó có tính phản kháng.

Ví dụ khi làm Múa sạp xòe hoa, đó là thời điểm sau dịch, TikTok lên ngôi, mọi người lên mạng nhảy những điệu Trung Quốc, Hàn Quốc. Tôi không thích điều đó. Vì vậy, tôi làm tác phẩm và đặt tựa The Dance of the People. Ý là mang lại một điệu nhảy có sức sống mới. Tại sao cứ phải nhảy điệu của nước khác mà không nhảy điệu của mình?

Với Trung thu cũng thế. Tôi muốn làm một tác phẩm ít nhất truyền tải được tinh thần và tình cảm của dịp này. Biết đâu sau này Trung thu lại “hot” trở lại (cười).

Trong Thùng thình thùng , guitar điện được đặt cạnh đàn tranh, tỳ bà, sáo, các loại trống và phần hợp xướng hò khoan

Nhưng nhiều người cho rằng nhạc của anh là tác phẩm phái sinh. Anh nghĩ sao?

Phái sinh của cái gì? Có người nghe một bài nhạc và thấy quen rồi gọi là phái sinh. Trong workshop cũng có bạn hỏi những tác phẩm của tôi, ví dụ Múa sạp xòe hoa, có phải tác phẩm phái sinh không.

Tôi nói không. Đó là chất liệu dân gian thuộc về cộng đồng. Ví dụ dân ca là những câu chuyện truyền miệng. Khi nó truyền đến tai tôi, tôi diễn đạt lại bằng ngôn ngữ, âm nhạc, hình thức nghệ thuật của mình thì đó là sức sáng tạo của tôi. Nó không phải một bản phái sinh.

Còn Thùng thình thùng cũng không bắt nguồn từ một bài dân ca cụ thể nào, nên càng không có lý do để gọi là phái sinh.

Đâu là ranh giới giữa âm nhạc dân gian đương đại thực thụ và chỉ dùng chất liệu truyền thống như một lớp trang trí?

Thị trường hiện nay sử dụng yếu tố truyền thống rất nhiều. Nhưng theo tôi, không phải cứ đưa chất liệu dân gian vào tác phẩm thì tự nhiên nó sẽ trở nên sâu sắc. Giống như hội họa, sơn dầu hay sơn mài đều có đặc tính và cách biểu đạt riêng. Với âm nhạc cũng vậy, điều quan trọng là mình hiểu chất liệu mình đang sử dụng, vì sao lựa chọn nó và nó đóng vai trò gì trong tác phẩm.

Trong số những nghệ sĩ hòa tấu có khai thác chất liệu truyền thống trên thế giới, có ai là hình mẫu anh muốn hướng tới, ví như Kitaro?

Tôi khá thích trường hợp của Kitaro. Điều người ta tò mò nhất ở Kitaro là thế giới của ông ấy, thậm chí từ âm nhạc mà tò mò về Nhật Bản: tại sao ông dùng trống taiko, tại sao chọn tiếng shakuhachi để đưa vào keyboard.

Về mặt branding, Kitaro đã định hình rất rõ thương hiệu của mình. Trong các phần trình diễn, nhạc công chơi cùng ông có thể toàn là người phương Tây, nhưng chỉ cần Kitaro đứng đó, người ta vẫn cảm nhận đây là âm nhạc của một người Nhật, mang phong cách Nhật Bản.

Đó cũng là một phần lý do tôi lựa chọn những yếu tố Việt Nam và dân gian. Mình là người Việt thì phải sử dụng những thứ thuộc về mình và có khả năng làm nó tốt nhất, chứ không thể để một người từ nơi khác đến tìm hiểu rồi làm hay hơn mình.

Muốn bước ra thế giới, nghệ sĩ hoặc đi theo những công thức phổ biến, hoặc phải tạo được dấu ấn riêng. Với tôi, dấu ấn đó nên đến từ chính văn hóa và những chất liệu gần gũi nhất với mình.

Thời gian gần đây, chất liệu dân gian đương đại bùng nổ ở Vpop, từ Hoàng Thùy Linh, sau đó đến Hòa Minzy, Phương Mỹ Chi, chưa kể còn nhiều người khác. Nhiều nghệ sĩ xem đây là một cách để âm nhạc Việt có thể đi ra thế giới. Theo anh, đây có phải xu hướng tốt?

Cách làm là đúng. Đem những yếu tố ấy vào kết hợp với cái mới, cả âm nhạc lẫn thị giác, đều phù hợp. Nhưng khi mọi thứ trở thành một công thức thì tất cả những cái đúng, với tôi, lại thành hơi sai.

Khi mọi thứ đều theo công thức thì nó giống một sản phẩm công nghiệp hơn là một tác phẩm nghệ thuật. Bài nhạc là cái bánh, MV là cái vỏ. Tất cả được outsource cho các bộ phận production, đóng gói rất chỉn chu. Nhưng nó dễ mất đi một phần tính nghệ thuật, hay nói đơn giản là tính con người.

"Khi mọi thứ đều theo công thức thì nó giống một sản phẩm công nghiệp hơn là một tác phẩm nghệ thuật", Dzung nói về việc các dự án dân gian đương đại xuất hiện dày đặc tại Vpop hiện nay.

Mọi thứ được lập trình để phục vụ một mục đích, không khác nhiều một TVC. Có script, có chuẩn, đến đoạn này phải có hook để nhảy, đoạn kia phải có điệp khúc để cắt 15 giây TikTok.

Một sản phẩm quá tròn trĩnh, quá đẹp đẽ có thể là một sản phẩm công nghiệp, commercial rất tốt và có mục đích rõ ràng. Nhưng nó có thể bỏ qua mục đích ban đầu của nghệ thuật là xuất phát từ cảm xúc và nói về một vấn đề nào đó.

Nhưng chúng ta cũng đang hướng tới commercial và công nghiệp văn hóa?

Vậy thì sản phẩm công nghiệp như thế là chuẩn. Nhưng để phát triển lâu dài, để thôi thúc người ta biết đến Việt Nam vẫn phải ở tính con người. Tôi nghĩ sau cùng người ta vẫn sẽ tìm đến những sản phẩm thực sự là có tính con người, có sáng tạo, có cảm xúc. Cảm xúc là rất quan trọng trong nghệ thuật, trong cả công nghiệp văn hóa.

Tri Thức - Znews giới thiệu tới độc giả 7 cuốn sách nên đọc sau khi xem The Odyssey. Trong đó, Mythos của Stephen Fry tái hiện những câu chuyện nổi tiếng về các vị thần Olympus bằng lối viết gần gũi, dí dỏm; Circe của Madeline Miller kể lại câu chuyện của nàng tiên từng giữ chân Odysseus trên hòn đảo, biến các thủy thủ của ông thành lợn; hay Natural Born Heroes của nhà báo Christopher McDougall đưa độc giả trở lại mặt trận Hy Lạp trong Thế chiến II - nơi lực lượng kháng chiến trên đảo Crete cùng các điệp viên Anh đối đầu với quân đội phát xít Đức...