Hòa Xá: Từ 'hạt nhân' mô hình đến bài toán phát triển nông nghiệp hàng hóa bền vững Bài cuối: Gỡ 'nút thắt' để nông nghiệp phát triển bền vững

Tuy nhiên, thực tế cho thấy, hành trình đi từ mô hình nhỏ lẻ đến sản xuất hàng hóa quy mô lớn vẫn còn nhiều rào cản và địa phương đang tập trung để gỡ những khó khăn này.

(Tiếp theo bài đầu và hết)

Ông Đặng Văn Quý nói về câu chuyện tích tụ đất để mở rộng vùng nuôi thủy sản. Ảnh: PV

Muốn “lớn” nhưng còn nhiều khó khăn

Trò chuyện với phóng viên, ông Đặng Văn Quý - Chủ tịch HĐQT, Giám đốc HTX Kinh doanh dịch vụ nuôi trồng thủy sản Minh Quân chia sẻ, khó nhất hiện nay không phải là kỹ thuật, mà là không gian phát triển. Diện tích sản xuất còn phân tán, manh mún khiến việc đầu tư đồng bộ hạ tầng, áp dụng công nghệ chế biến gặp nhiều hạn chế.

"Khi nhu cầu thị trường tăng, HTX muốn mở rộng vùng nuôi, nhưng việc tích tụ đất đai lại không đơn giản", ông Quý nhấn mạnh.

HTX Kinh doanh dịch vụ nuôi trồng thủy sản Minh Quân đang gặp khó khăn vì chưa có nhà xưởng, nơi sơ chế, chế biến sản phẩm phù hợp với quy mô vùng nuôi thủy sản. Ảnh: PV

Đặc biệt, ông Quý cho biết thêm: Vùng nuôi cần được gắn với cơ sở chế biến, nhưng do HTX đang tận dụng, cải tạo lại vùng chăn nuôi cũ làm nơi sơ chế, chế biến nên chưa thuận tiện cho sản xuất lớn. Hơn nữa, diện tích này là đất nuôi trồng thủy sản nên không thể xây dựng nhà xưởng. Muốn xây dựng nhà xưởng chế biến phải có thêm quỹ đất, sau đó xin chuyển đổi mô hình... Nhưng việc có thêm quỹ đất là quá khó khăn vì đất nông nghiệp công ích của địa phương không có cánh đồng lớn, thuê lại của nông dân thì rất khó vì không phải ai cũng muốn cho thuê...

Thực tế này không phải là cá biệt. Nhiều mô hình tại địa phương cũng rơi vào tình trạng tương tự: Có sản phẩm tốt nhưng chưa thể tăng sản lượng, hoặc chỉ duy trì quy mô “vừa đủ” do vướng quỹ đất.

Ông Nguyễn Văn Tân trăn trở với "bài toán" mở rộng quy mô trồng sen của HTX. Ảnh: PV

Ông Nguyễn Văn Tân - Giám đốc HTX Nông nghiệp trà sen Tân An cho biết, thời kỳ đầu tiến hành tích tụ ruộng đất gặp rất nhiều khó khăn khi không thống nhất được vì người dân có nhiều ý kiến khác nhau. Khi ấy, ông Tân phải nhờ đại diện UBND xã, thôn, xóm đến động viên, phân tích; rồi trả trước tiền thuê khoán hằng năm với người cho thuê ruộng..., thậm chí, còn tạo việc làm cho họ.

“Việc tự đứng ra thuê ruộng của nông dân là một khó khăn rất lớn và khó phát triển bền vững. Nếu chỉ một vài hộ trong cả cánh đồng lớn đó không đồng thuận thì nguy cơ “đổ bể” trong sản xuất là rất lớn”, ông Tân nhận định.

Ông Nguyễn Văn Tân phân tích, chỉ khi sản xuất trên quy mô lớn với diện tích sản xuất ổn định thì người sản xuất mới dám đầu tư lớn và chỉ khi đầu tư lớn mới cho thu nhập cao. "Tôi vẫn ấp ủ mở rộng diện tích trồng sen lên khoảng 30ha, nhưng đây là một vấn đề khá "hóc búa" hiện nay", ông Tân trăn trở.

Không chỉ đất đai, nguồn vốn cũng là một “điểm nghẽn” đáng kể. Để chuyển từ sản xuất nhỏ sang sản xuất hàng hóa, từ sơ chế sang chế biến sâu, các hợp tác xã cần nguồn vốn lớn cho máy móc, nhà xưởng, bảo quản, xây dựng thương hiệu… Tuy nhiên, khả năng tiếp cận tín dụng vẫn hạn chế, nhất là với các mô hình chưa có tài sản thế chấp rõ ràng hoặc chưa chứng minh được dòng tiền ổn định.

Bên cạnh đó, hạ tầng sản xuất cũng gặp nhiều khó khăn. Ông Nguyễn Văn Tân đề xuất cơ quan chức năng đầu tư một trạm biến áp tại khu vực này để phục vụ tưới tiêu và hệ thống chiếu sáng, bởi tại đây đang có khoảng 10 trang trại với diện tích khoảng 100ha. Đồng thời, cải tạo hệ thống thủy lợi nội đồng đã xuống cấp, đầu tư hệ thống chiếu sáng bảo đảm cảnh quan hoặc tạo lập khu du lịch trải nghiệm phục vụ cộng đồng...

Trong khi đó, ông Đặng Văn Quý - Chủ tịch HĐQT, Giám đốc HTX Kinh doanh dịch vụ nuôi trồng thủy sản Minh Quân cho biết, vùng này rất nhiều hộ dân nuôi thủy sản, nhưng thiếu nguồn điện dùng riêng cho sản xuất, họ vẫn phải dùng chung hệ thống điện sinh hoạt của thôn, xóm...

Ở khía cạnh khác, Chủ tịch HĐQT, Giám đốc HXT Nông nghiệp Phù Lưu Hạ Trần Văn Liên nêu thực tế, trong các mô hình được Nhà nước hỗ trợ về vốn, giống, thuốc bảo vệ thực vật, phân bón..., nhưng chi phí quản lý của HTX lại không được tính.

“Khi triển khai các mô hình được nhà nước hỗ trợ, HTX phải cắt cử người quản lý, thực hiện các công việc liên quan đến điều hành sản xuất, nhưng chi phí lại không được tính, HTX rất mong các cấp nghiên cứu thêm về thực tiễn này”, ông Trần Văn Liên nêu thực tiễn.

Giám đốc HTX Kinh doanh dịch vụ cây ăn quả thôn Dư Xá Thượng Nguyễn Hà Tây mong muốn được mở rộng sản xuất vùng trồng cây ăn quả để đáp ứng các đơn đặt hàng lớn. Ảnh: PV

Chính từ những “nút thắt” này, không ít mô hình dù có tiềm năng vẫn chưa thể bứt phá. Sự phát triển vì thế có lúc chững lại, thậm chí có nguy cơ “đuối sức” nếu không được tiếp thêm nguồn lực kịp thời.

Điều đáng nói, những khó khăn trên không nằm ngoài dự báo, mà phản ánh một thực tế phổ biến của kinh tế nông thôn hiện nay: Điểm nghẽn không còn nằm ở khâu sản xuất, mà chuyển dần sang khâu tổ chức sản xuất và thị trường. Đặt trong bối cảnh đó, câu hỏi đặt ra là gỡ bằng cách nào để các mô hình không chỉ tồn tại, mà còn phát triển bền vững.

Gỡ “nút thắt” để phát triển bền vững

Nếu “bài toán” của Hòa Xá là làm sao để các mô hình kinh tế nông nghiệp “lớn lên”, thì lời giải không thể chỉ đến từ nỗ lực đơn lẻ của từng HTX hay hộ dân, mà cần một hệ thống giải pháp đồng bộ, từ cơ chế, chính sách đến tổ chức thực hiện.

Phó Trưởng phòng Kinh tế xã Hòa Xá Dương Hồng Điệp cho biết, sau khi chính quyền địa phương hai cấp đi vào hoạt động, Phòng đã rà soát tổng thể hoạt động của 26 HTX và quỹ đất sản xuất nông nghiệp trên toàn địa bàn. Theo đó, quỹ đất nông nghiệp công ích của xã còn, nhưng phần lớn manh mún, nhỏ lẻ, nằm rải rác khắp các xứ đồng nên không đáp ứng nhu cầu cho những mô hình sản xuất lớn. Trong khi đó, một bộ phận người dân không sản xuất nông nghiệp, nhưng không có nhu cầu cho thuê hoặc chỉ để trồng cỏ, trồng rau, mang tính chất giữ đất, chờ đền bù khi có dự án thu hồi.

“Theo rà soát sơ bộ, hiện trên địa bàn xã có khoảng 10ha đất trồng lúa kém hiệu quả và người được giao ruộng không sử dụng, nhưng lại phân tán nên không tích tụ được ruộng đất”, ông Dương Hồng Điệp nêu thực tế.

Qua rà soát hoạt động của HTX, Phòng Kinh tế xã Hòa Xá đã có sự phân loại. Với những HTX có thế mạnh phát triển, Phòng đã tập trung tháo gỡ khó khăn, hướng dẫn, giúp các HTX hoàn thiện hồ sơ, thủ tục trong xây dựng phương án tích tụ ruộng đất, chuyển đổi mô hình sản xuất... Đồng thời, phối hợp với Liên minh HTX thành phố; Trung tâm Khuyến nông thành phố tổ chức các lớp đào tạo, bồi dưỡng, kỹ năng quản lý cho đội ngũ lãnh đạo HTX, trưởng kiểm soát, kế toán...

Theo Phó Bí thư Thường trực Đảng ủy xã Hòa Xá Trần Duyên Hải, địa phương xác định rõ, phát triển nông nghiệp theo hướng hàng hóa, bền vững là một trong những nhiệm vụ trọng tâm. Trong đó, tháo gỡ khó khăn cho các mô hình hiện có chính là cách nhanh nhất để tạo động lực phát triển.

Với xã Hòa Xá, việc xây dựng thương hiệu, truy xuất nguồn gốc, tiêu chuẩn chất lượng cũng được đặt ra như yêu cầu bắt buộc nếu muốn “đi xa”. Ảnh: PV

Trước hết là câu chuyện đất đai. Địa phương đang từng bước rà soát, điều chỉnh quy hoạch, tạo điều kiện thuận lợi cho việc tích tụ, tập trung ruộng đất. Đây được xem là “chìa khóa” để mở rộng sản xuất, hình thành các vùng chuyên canh đủ lớn, đủ điều kiện áp dụng khoa học kỹ thuật và thu hút đầu tư.

Cùng với đó, việc tăng khả năng tiếp cận vốn cho các hợp tác xã, hộ sản xuất cũng được chú trọng. Không chỉ dừng ở các kênh tín dụng truyền thống, địa phương định hướng kết nối với các chương trình hỗ trợ, quỹ phát triển, đồng thời khuyến khích các mô hình xây dựng phương án sản xuất, kinh doanh rõ ràng để nâng cao uy tín khi vay vốn.

Một giải pháp quan trọng khác là phát triển thị trường. Thay vì sản xuất rồi mới tìm đầu ra, Hòa Xá hướng tới việc tổ chức sản xuất theo nhu cầu thị trường, tăng cường liên kết với doanh nghiệp, siêu thị, sàn thương mại điện tử. Việc xây dựng thương hiệu, truy xuất nguồn gốc, tiêu chuẩn chất lượng cũng được đặt ra như yêu cầu bắt buộc nếu muốn “đi xa”.

Đáng chú ý, địa phương không chỉ hỗ trợ về “phần cứng” như hạ tầng, vốn, mà còn chú trọng “phần mềm” - đó là nâng cao năng lực quản trị cho các hợp tác xã. Về lâu dài, cần hợp nhất các HTX để tập trung nguồn lực, vốn, thị trường và “chất xám” để các HTX có tầm nhìn dài hạn, tính toán thị trường, tăng vai trò liên kết, thì mô hình mới có thể phát triển bền vững.

Muốn phát triển, các HTX phải thực sự trở thành một “doanh nghiệp nông nghiệp”. Ảnh: PV

Từ thực tiễn xã Hòa Xá có thể thấy, để kinh tế nông nghiệp bứt phá, cần một cách tiếp cận mới: Lấy người sản xuất làm trung tâm và đặt họ trong một hệ sinh thái hỗ trợ đầy đủ. Khi đó, mỗi mô hình trở thành một mắt xích trong chuỗi giá trị.

Có thể nói, hành trình phát triển nông nghiệp ở xã Hòa Xá đang đi đúng hướng. Từ những mô hình nhỏ, từng bước tháo gỡ khó khăn để hướng tới quy mô lớn hơn, giá trị cao hơn. Bên cạnh bản lĩnh của người nông dân dám đi trước mở đường, dám đương đầu với cái mới, cái khó và sự đồng hành cán bộ xã, thì các “nút thắt” cũng cần sớm được xử lý hiệu quả.

Có như vậy, những mô hình hôm nay hoàn toàn có thể trở thành động lực cho sự phát triển kinh tế nông thôn và chúng ta hoàn toàn có quyền kỳ vọng, vấn đề không còn là “có làm được hay không”, mà là “làm nhanh đến đâu và đi xa” đến mức nào.