Hoàn thiện chính sách để phát huy hiệu quả cây trồng công nghệ sinh học

Toàn cảnh Hội thảo “Cây trồng công nghệ sinh học - Xu hướng ứng dụng trên toàn cầu và định hướng phát triển tại Việt Nam”, diễn ra chiều 10/11/2026 tại Hà Nội.

Chiều 10/11/2026, tại Hà Nội, dưới sự chỉ đạo của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Vụ Khoa học và Công nghệ phối hợp với Báo Nông nghiệp và Môi trường tổ chức Hội thảo “Cây trồng công nghệ sinh học - Xu hướng ứng dụng trên toàn cầu và định hướng phát triển tại Việt Nam”. Chương trình có sự hỗ trợ của Hiệp hội CropLife Việt Nam và Tổ chức Quốc tế về tiếp thu các ứng dụng công nghệ sinh học trong nông nghiệp (ISAAA), được tổ chức trực tiếp kết hợp trực tuyến. Theo Ban Tổ chức, hội thảo kết nối hơn 100 điểm cầu và có sự tham gia của 35 cơ quan báo chí.

Các tham luận chuyên đề tập trung vào tình hình thương mại hóa cây trồng công nghệ sinh học trên thế giới; tác động kinh tế, xã hội và môi trường; khung chính sách, pháp luật và thực trạng ứng dụng tại Việt Nam. Bên cạnh đó, phiên tọa đàm do TS. Nguyễn Thị Thanh Thủy, Phó Chủ tịch Hội Làm vườn Việt Nam điều phối, tiếp tục làm rõ những vấn đề đặt ra từ nghiên cứu, khảo nghiệm đến công nhận giống, thương mại hóa và tiếp cận thị trường.

Phát biểu khai mạc và chào mừng hội thảo, TS. Nguyễn Văn Long, Vụ trưởng Vụ Khoa học và Công nghệ, Bộ Nông nghiệp và Môi trường nhấn mạnh yêu cầu nghiên cứu, làm chủ công nghệ và tháo gỡ rào cản để đưa thành tựu công nghệ sinh học vào sản xuất.

Phát biểu khai mạc, TS. Nguyễn Văn Long, Vụ trưởng Vụ Khoa học và Công nghệ, Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho biết, công nghệ sinh học và chỉnh sửa gen đã đạt nhiều thành tựu trên thế giới, mở ra khả năng tạo các giống cây trồng có năng suất, chất lượng và khả năng chống chịu tốt hơn. Trong điều kiện sản xuất nông nghiệp chịu tác động của biến đổi khí hậu, dịch bệnh và yêu cầu phát triển bền vững, việc nghiên cứu, làm chủ, ứng dụng những công nghệ này ngày càng cấp thiết.

Theo TS. Nguyễn Văn Long, Việt Nam đã có nhiều chủ trương thúc đẩy lĩnh vực này, trong đó có Nghị quyết số 36 - NQ/TW năm 2023 về phát triển và ứng dụng công nghệ sinh học và Nghị quyết số 57-NQ/TW năm 2024 về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia. Các nhiệm vụ phát triển công nghệ, sản phẩm công nghệ chiến lược đang được cụ thể hóa, gắn với nhu cầu sản xuất và mở rộng hợp tác quốc tế.

Vụ trưởng Vụ Khoa học và Công nghệ cho biết, hội thảo là dịp cập nhật kết quả nghiên cứu, xu hướng công nghệ, rà soát tiến độ hoàn thiện chính sách và đánh giá thực tiễn ứng dụng, thương mại hóa tại Việt Nam. Những ý kiến trao đổi sẽ được tổng hợp để làm rõ tình hình phát triển công nghệ sinh học, mức độ tiếp nhận của người sản xuất và vị thế của Việt Nam trong xu hướng chung của thế giới, phục vụ xây dựng báo cáo trình Thủ tướng Chính phủ và đề xuất giải pháp tháo gỡ rào cản.

TS. Rhodora Romero-Aldemita (góc phải màn hình), Giám đốc điều hành ISAAA trình bày trực tuyến về xu hướng ứng dụng và thương mại hóa cây trồng công nghệ sinh học trên thế giới.

Quy mô ứng dụng trên thế giới tiếp tục mở rộng

Trình bày tham luận về hiện trạng ứng dụng và thương mại hóa, TS. Rhodora Romero-Aldemita, Giám đốc điều hành ISAAA cho biết, năm 2024, diện tích canh tác cây trồng biến đổi gen toàn cầu đạt 218,7 triệu ha, tăng gần 3,7 triệu ha so với năm 2023. Diện tích canh tác lũy kế từ khi công nghệ được thương mại hóa đạt khoảng 3,75 tỷ ha.

Tính đến hết năm 2024, đã có 73 quốc gia cho phép canh tác hoặc sử dụng hơn 20 loại cây trồng biến đổi gen. Trong đó, 44 quốc gia đã canh tác và 29 quốc gia cho phép nhập khẩu để sử dụng làm thực phẩm, thức ăn chăn nuôi.

Mỹ Latinh trở thành khu vực có diện tích canh tác lớn nhất với 102,2 triệu ha, vượt Bắc Mỹ với 91,7 triệu ha. Châu Á và châu Đại Dương đạt khoảng 20,8 triệu ha; châu Phi đạt khoảng 3,97 triệu ha. Theo đại diện ISAAA, châu Phi đang nổi lên như một khu vực có tiềm năng tăng trưởng khi thêm nhiều quốc gia cấp phép canh tác.

Xét theo quốc gia, Hoa Kỳ đứng đầu với hơn 79,9 triệu ha, tiếp đến là Brazil với 68,5 triệu ha, Argentina với 25,7 triệu ha. Ấn Độ và Canada lần lượt có khoảng 11,9 triệu ha và 11,8 triệu ha. Đậu tương, ngô, bông và cải dầu vẫn là bốn cây trồng chủ lực, với diện tích tương ứng 107,2 triệu ha, 72,6 triệu ha, 25,3 triệu ha và 11,2 triệu ha.

Bên cạnh các tính trạng kháng sâu, chống chịu thuốc trừ cỏ, hướng ứng dụng đang mở rộng sang cải thiện chất lượng, dinh dưỡng, khả năng chống chịu điều kiện bất lợi và các đặc tính phục vụ người tiêu dùng. Những sản phẩm mới được phê duyệt trong năm 2024 được bà giới thiệu gồm ngô TELA, chuối kháng bệnh do nấm Fusarium chủng TR4, bạch đàn tăng năng suất, dạ yến thảo phát sáng và trầu bà có đặc tính hỗ trợ lọc không khí.

TS. Graham Brookes (bên phải màn hình), chuyên gia PG Economics, Vương quốc Anh trình bày đánh giá tác động kinh tế và môi trường của cây trồng biến đổi gen giai đoạn 1996–2024.

Về tác động kinh tế và môi trường, TS. Graham Brookes, chuyên gia thuộc PG Economics, Vương quốc Anh trình bày báo cáo đánh giá giai đoạn 1996 - 2024. Theo ước tính của báo cáo, cây trồng biến đổi gen đã góp phần tạo thêm khoảng 384,9 tỷ USD thu nhập cho nông dân toàn cầu, trong đó riêng năm 2024 đạt khoảng 29 tỷ USD. Mức thu nhập tăng thêm bình quân trong giai đoạn đánh giá là 106 USD/ha; khoảng 52% lợi ích thu nhập thuộc về nông dân tại các nước đang phát triển.

Lượng sản phẩm nông nghiệp tăng thêm từ các công nghệ được đánh giá đạt khoảng 1,345 tỷ tấn, gồm ngô, đậu tương, bông và cải dầu. Ông Brookes ước tính, nếu không có phần năng suất và sản lượng tăng thêm từ công nghệ này, để duy trì sản lượng năm 2024, thế giới cần bổ sung khoảng 25,5 triệu ha đất canh tác thông thường.

Đối với thuốc bảo vệ thực vật, báo cáo ước tính lượng sử dụng giảm khoảng 867 triệu kg hoạt chất trong giai đoạn 1996 - 2024, tương đương 6,5%. Tác động môi trường liên quan đến sử dụng thuốc, được tính theo chỉ số EIQ, giảm 15,3%. Bông kháng sâu là nhóm ghi nhận mức giảm lượng thuốc trừ sâu lớn, khoảng 427 triệu kg, trong đó riêng tại Ấn Độ khoảng 217 triệu kg.

Ông Brookes cũng phân tích hai nguồn đóng góp vào giảm phát thải khí nhà kính là tiết kiệm nhiên liệu do giảm số lần phun thuốc, làm đất và hỗ trợ các phương thức canh tác giảm làm đất, tăng lưu trữ carbon trong đất.

Tuy nhiên, chuyên gia lưu ý những hạn chế trong quá trình ứng dụng. Việc phụ thuộc quá mức vào một loại hoạt chất như glyphosate đã góp phần làm phát sinh cỏ dại kháng thuốc tại một số vùng ở Bắc Mỹ, Nam Mỹ, khiến nông dân phải thay đổi biện pháp quản lý, tăng chi phí. Một số thế hệ tính trạng kháng sâu ban đầu cũng ghi nhận sự suy giảm hiệu lực do sâu hại hình thành tính kháng. Theo ông, những vấn đề này cần được xử lý bằng quản lý đồng ruộng và phát triển các tính trạng phù hợp.

TS. Phùng Danh Huân, đại diện Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật thông tin về kết quả ứng dụng ngô biến đổi gen và định hướng phát triển các sản phẩm công nghệ sinh học tại Việt Nam.

Ngô biến đổi gen chiếm khoảng một nửa diện tích gieo trồng tại Việt Nam

Báo cáo thực trạng ứng dụng trong nước, TS. Phùng Danh Huân, đại diện Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật cho biết, tỷ lệ diện tích gieo trồng ngô biến đổi gen tăng từ 1,1% năm 2015 lên khoảng 50% năm 2025, tương đương mức tăng khoảng 45 lần.

Đến tháng 8/2026, Việt Nam đã công nhận lưu hành 31 giống ngô biến đổi gen. Các giống mang tổ hợp tính trạng vừa kháng sâu, vừa chống chịu thuốc trừ cỏ chiếm hơn 80% diện tích ngô biến đổi gen. Tây Nguyên, trung du và miền núi phía Bắc là những vùng ứng dụng đáng chú ý; tại Đông Nam Bộ và Đồng bằng sông Cửu Long, công nghệ cũng được áp dụng trong các mô hình sản xuất có nhu cầu tiết kiệm công lao động.

Theo các số liệu được TS. Huân trình bày cho giai đoạn 2016 - 2025, năng suất ngô biến đổi gen cao hơn khoảng 15,2 - 30% so với ngô thông thường, lợi nhuận bổ sung khoảng 4,34 - 7,34 triệu đồng/ha. Tổng lợi ích kinh tế lũy kế được ước tính trong khoảng 319,4 - 540,5 triệu USD. Báo cáo cũng nêu lượng thuốc trừ cỏ giảm khoảng 134.760 kg, thuốc trừ sâu giảm khoảng 62.075 kg trong giai đoạn này.

Với phạm vi đánh giá riêng cho giai đoạn 2015 - 2024, TS. Graham Brookes ước tính việc ứng dụng ngô biến đổi gen tại Việt Nam giúp tăng năng suất khoảng 15,2%, tăng thu nhập nông hộ bình quân 232,5 USD/ha và tạo thêm tổng cộng khoảng 323,5 triệu USD thu nhập. Phần sản lượng ngô tăng thêm được ước tính khoảng 543.150 tấn.

Theo báo cáo của Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, ngô biến đổi gen chiếm khoảng 50% diện tích gieo trồng ngô cả nước năm 2025.

TS. Huân cho biết, việc ứng dụng các tính trạng kháng sâu còn hỗ trợ giảm thiệt hại do sâu hại, giảm nguy cơ nhiễm độc tố aflatoxin trên hạt ngô và tiết kiệm lao động. Để duy trì hiệu quả, ông đề xuất tiếp tục phát triển giống mang tổ hợp tính trạng thế hệ mới, triển khai quản lý tính kháng của sâu hại và bố trí vùng trồng theo hướng dẫn kỹ thuật.

Ở lĩnh vực nghiên cứu, thực hiện Đề án phát triển công nghiệp sinh học ngành nông nghiệp theo Quyết định số 429/QĐ-TTg, toàn ngành đã phê duyệt 49 nhiệm vụ khoa học và công nghệ, trong đó có 21 nhiệm vụ đang triển khai thuộc lĩnh vực công nghệ sinh học cây trồng nông nghiệp.

Chương trình công nghệ sinh học nông nghiệp giai đoạn 2021 - 2025 huy động 19 cơ quan nghiên cứu trên 26 loại cây trồng, chọn tạo được 36 giống cây trồng nông nghiệp. Các kết quả được giới thiệu gồm lúa chịu ngập, mặn, hạn, kháng bạc lá; lạc kháng bệnh héo xanh; đậu tương kháng gỉ sắt; cà chua kháng virus và những sản phẩm nhân giống, chế phẩm sinh học phục vụ trồng trọt.

Đối với chỉnh sửa gen, TS. Huân cho biết các sản phẩm trong nước đang tiếp tục được nghiên cứu, đánh giá và hoàn thiện lộ trình đưa vào ứng dụng. Những hướng nghiên cứu được đề cập gồm cải thiện khả năng chống chịu của lúa, chất lượng đậu tương, chất lượng dinh dưỡng của cà chua và đặc tính năng suất của ngô. Đại diện Cục đề xuất tăng cường hợp tác công tư, gắn đầu tư nghiên cứu với khả năng thương mại hóa, đồng thời hướng tới giảm thời gian, chi phí đưa giống mới ra thị trường. Một phương án được nêu trong tham luận là Nhà nước hỗ trợ 30% kinh phí nghiên cứu, phát triển và doanh nghiệp đối ứng 70%.

TS. Nguyễn Văn Vương, Trưởng phòng Quản lý giống cây trồng, Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật cho rằng hiệu quả kinh tế trong điều kiện canh tác thực tế quyết định việc nông dân tiếp tục sử dụng giống mới.

Lợi nhuận thực tế quyết định lựa chọn của nông dân

Tại phiên tọa đàm, TS. Nguyễn Văn Vương, Trưởng phòng Quản lý giống cây trồng, Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật nhấn mạnh, yếu tố quyết định để nông dân lựa chọn và tiếp tục sử dụng một giống cây trồng là hiệu quả kinh tế trong điều kiện sản xuất cụ thể.

Ông phân tích, một giống mang tính trạng kháng sâu nhưng được đưa vào vùng ít chịu áp lực sâu hại sẽ khó thể hiện lợi thế rõ rệt. Trong khi đó, giá hạt giống cao hơn có thể khiến nông dân nhận thấy hiệu quả thấp và không tiếp tục mở rộng. Ngược lại, tại những vùng có áp lực sâu keo mùa thu lớn, như một số khu vực Đông Nam Bộ, giống phù hợp phát huy hiệu quả rõ hơn, thúc đẩy người trồng tiếp nhận.

TS. Trần Xuân Định, Phó Chủ tịch thường trực kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Thương mại Giống cây trồng Việt Nam (VSTA) đề nghị chính sách cụ thể, minh bạch và cập nhật kịp thời với tiến bộ công nghệ.

Từ góc nhìn doanh nghiệp, TS. Trần Xuân Định, Phó Chủ tịch thường trực kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Thương mại Giống cây trồng Việt Nam (VSTA) cho biết, các doanh nghiệp thành viên đánh giá cao tiến bộ công nghệ sinh học và tích cực tham gia nghiên cứu, kinh doanh giống. Tuy nhiên, năng suất hoặc khả năng chống chịu chỉ có ý nghĩa với thị trường khi chuyển thành lợi nhuận cao hơn trên một đơn vị diện tích sau khi trừ chi phí đầu vào.

Theo ông Định, thực tế sâu keo mùa thu gây hại trên diện rộng đã giúp nông dân ở nhiều vùng nhận thấy sự khác biệt giữa giống ngô có tính trạng kháng sâu phù hợp và giống thông thường. Doanh nghiệp cũng phải trải qua quá trình khảo nghiệm, đánh giá, đáp ứng yêu cầu an toàn sinh học, thực phẩm, thức ăn chăn nuôi và công nhận lưu hành trước khi đưa giống vào sản xuất. Thời gian dài và sự thiếu đồng bộ của một số quy định từng làm gia tăng chi phí tiếp cận thị trường.

Ông Nguyễn Văn Kỳ, nông dân xã Tân Kỳ, tỉnh Nghệ An chia sẻ kinh nghiệm trồng ngô biến đổi gen và kiến nghị hỗ trợ chi phí giống, tăng chuyển giao kiến thức khoa học cho người dân.

Chia sẻ dưới góc độ là người nông dân, ông Nguyễn Văn Kỳ (xóm Thường Thuận, xã Tân Kỳ, Nghệ An) cho biết, gia đình bắt đầu trồng ngô biến đổi gen từ năm 2017 và duy trì đến nay. Theo quan sát thực tế của ông, những giống gia đình sử dụng có khả năng nảy mầm tốt, hỗ trợ kiểm soát sâu hại, cỏ dại; năng suất cao hơn khoảng 33 - 35% so với ngô thông thường trong điều kiện canh tác của gia đình.

Với kinh nghiệm sản xuất trên khoảng 15 - 16 ha đất nông nghiệp, ông Kỳ cho rằng giá giống cao hơn cần được xem xét cùng năng suất, công lao động và chi phí phòng trừ dịch hại. Những năm đầu, nhiều người dân còn e ngại vì chưa hiểu công nghệ, chỉ dần tin tưởng sau khi trực tiếp sản xuất và nhìn thấy kết quả.

Ông kiến nghị cơ quan quản lý và doanh nghiệp nghiên cứu hỗ trợ chi phí giống, tăng tập huấn, chuyển giao kỹ thuật và cung cấp thông tin khoa học dễ hiểu. Người nông dân cần biết rõ đặc tính giống, cách sử dụng và cách tính hiệu quả để chủ động lựa chọn.

Ông Nguyễn Tá, Chi cục trưởng Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật Thái Nguyên chia sẻ kinh nghiệm hỗ trợ ban đầu và hướng dẫn kỹ thuật để nông dân tiếp cận giống ngô phù hợp.

Ông Nguyễn Tá, Chi cục trưởng Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật Thái Nguyên cho biết, ngoài chè, ngô giữ vai trò quan trọng trong sản xuất lương thực và cung cấp nguyên liệu chăn nuôi tại địa phương, nhất là ngô vụ đông. Trước đây, sâu đục thân, sâu đục bắp và các đối tượng gây hại làm tăng chi phí, ảnh hưởng năng suất, chất lượng thu hoạch.

Từ khoảng năm 2018, khi tiếp cận ngô biến đổi gen, Thái Nguyên hỗ trợ một phần chi phí giống, ưu tiên vùng đồng bào còn khó khăn. Theo ông Tá, kết quả sau những vụ đầu giúp người dân tự lựa chọn và duy trì giống phù hợp. Địa phương có khoảng trên dưới 30.000 ha ngô, tỷ lệ sử dụng giống biến đổi gen đến nay khoảng 80%.

Đại diện Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật Thái Nguyên nhấn mạnh vai trò của hỗ trợ ban đầu, hướng dẫn cơ cấu giống, thời vụ và đội ngũ cán bộ kỹ thuật tại cơ sở. TS. Nguyễn Thị Thanh Thủy cũng đề nghị doanh nghiệp tiếp tục đồng hành với nông dân về giá giống, để lợi ích từ tiến bộ công nghệ được chuyển thành hiệu quả sản xuất và thu nhập của người trồng.

ThS. Tạ Thị Kiều Anh, đại diện Cục Bảo tồn thiên nhiên và Đa dạng sinh học giới thiệu cơ chế quản lý riêng đối với sinh vật chỉnh sửa gen và trách nhiệm của tổ chức phát triển sản phẩm.

Cơ chế quản lý riêng đối với sản phẩm chỉnh sửa gen

Trình bày khung chính sách, ThS. Tạ Thị Kiều Anh, đại diện Cục Bảo tồn thiên nhiên và Đa dạng sinh học cho biết, từ năm 2026, Việt Nam đã có bước thay đổi trong quản lý khi phân biệt sinh vật biến đổi gen và sinh vật chỉnh sửa gen theo đặc điểm vật liệu di truyền của sản phẩm.

Cơ sở pháp lý được bà giới thiệu gồm Luật số 146/2025/QH15 sửa đổi, bổ sung một số điều của 15 luật trong lĩnh vực nông nghiệp và môi trường, có hiệu lực từ ngày 1/1/2026, và Nghị định số 43/2026/NĐ-CP, có hiệu lực từ ngày 26/1/2026, sửa đổi, bổ sung các quy định trong lĩnh vực bảo tồn thiên nhiên và đa dạng sinh học, trong đó có Nghị định số 69/2010/NĐ-CP về an toàn sinh học.

Theo bà Kiều Anh, một căn cứ quan trọng để xác định cách quản lý là sự có mặt của vật liệu di truyền mới, ngoại lai hoặc tổng hợp nhân tạo không tương đương với thành phần, cấu trúc di truyền của loài trong tự nhiên. Đối với sản phẩm chỉnh sửa gen đáp ứng tiêu chí quy định, không chèn vật liệu di truyền mới hoặc ngoại lai, chủ sở hữu thực hiện tự xác định và gửi báo cáo đến Bộ Nông nghiệp và Môi trường theo Mẫu số 01, Phụ lục I của Nghị định số 43/2026/NĐ-CP.

Chủ sở hữu chịu trách nhiệm về kết quả xác định, nội dung báo cáo, lưu giữ tài liệu liên quan trong 10 năm và xuất trình khi cơ quan có thẩm quyền yêu cầu kiểm tra. Sản phẩm tiếp tục phải tuân thủ pháp luật chuyên ngành liên quan khi đưa vào sản xuất, kinh doanh.

Với cây trồng biến đổi gen, các yêu cầu đánh giá rủi ro, cấp phép an toàn sinh học và điều kiện sử dụng làm thực phẩm, thức ăn chăn nuôi tiếp tục được áp dụng theo quy định. Bà Kiều Anh cho biết thủ tục cũng được cải cách theo hướng có thời hạn cụ thể, trong đó cơ chế rút gọn đối với sự kiện đủ điều kiện có thể đưa thời gian giải quyết từ khoảng 90 ngày xuống 45 ngày làm việc.

Đến tháng 9/2026, Việt Nam đã cấp giấy chứng nhận đủ điều kiện sử dụng làm thực phẩm, thức ăn chăn nuôi cho 64 sự kiện đơn biến đổi gen. Sáu sự kiện được cấp giấy chứng nhận an toàn sinh học đều là ngô. Việc được phép sử dụng làm thực phẩm, thức ăn chăn nuôi và việc được phép đưa cây trồng ra môi trường, canh tác là các nội dung quản lý có yêu cầu riêng.

Bên cạnh hoàn thiện quy định, đại diện Cục Bảo tồn thiên nhiên và Đa dạng sinh học đề nghị tiếp tục học hỏi kinh nghiệm quốc tế, nâng cao năng lực đánh giá, quản lý rủi ro cho cán bộ và thành viên Hội đồng An toàn sinh học. Công tác truyền thông cần giúp cộng đồng hiểu đầy đủ cả lợi ích, hạn chế, yêu cầu pháp luật và những vấn đề an toàn cần kiểm soát.

Tại Phiên toạ đàm "Thúc đẩy ứng dụng hiệu quả cây trồng công nghệ sinh học tại Việt Nam", một số doanh nghiệp đề nghị làm rõ cách ghi nhận hoàn tất nghĩa vụ thông báo và thủ tục tiếp theo để đăng ký giống cây trồng chỉnh sửa gen.

Làm rõ thủ tục từ thông báo đến đăng ký giống

Những câu hỏi về cơ chế tự xác định, thông báo và hậu kiểm được doanh nghiệp, nhà khoa học trao đổi nhiều tại tọa đàm. TS. Trần Xuân Định cho biết, các thành viên Hiệp hội kỳ vọng công nghệ chỉnh sửa gen giúp cải tiến nhanh bộ giống về năng suất, chất lượng và khả năng chống chịu. Một số doanh nghiệp đã phối hợp với viện nghiên cứu triển khai, trong đó ThaiBinh Seed hợp tác với Viện Di truyền nông nghiệp nghiên cứu chỉnh sửa gen trên giống lúa TBR225 và đã có kết quả đánh giá bước đầu.

Theo ông Định, để tiến tới thương mại hóa, hướng dẫn phải cụ thể từ hồ sơ, trình tự đến cơ quan tiếp nhận. Doanh nghiệp, nhà khoa học cần đọc quy định và biết ngay phải chuẩn bị gì, nộp ở đâu, thực hiện các bước tiếp theo như thế nào. Việc mới có nguyên tắc chung nhưng thiếu hướng dẫn liên thông có thể khiến đơn vị thực hiện lúng túng.

Giải đáp nội dung này, bà Tạ Thị Kiều Anh cho biết cơ chế mới được xây dựng theo hướng chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm. Đơn vị phát triển phải mô tả sản phẩm, tự đánh giá những thay đổi ngoài mong muốn, nguy cơ tác động đến môi trường và đa dạng sinh học, đồng thời cung cấp bằng chứng khoa học để xác định đặc điểm vật liệu di truyền.

Bà nhấn mạnh vai trò của phân tích trình tự ADN trong việc chứng minh sản phẩm không chứa vật liệu di truyền ngoại lai. Việc nhận diện, đánh giá và quản lý rủi ro cần được thực hiện ngay trong quá trình nghiên cứu, trước khi hoàn thiện sản phẩm và lập báo cáo.

Theo bà Kiều Anh, quy định hiện hành không đặt ra thủ tục cấp văn bản xác nhận hoặc chấp thuận riêng sau khi chủ sở hữu gửi thông báo. Tổ chức, cá nhân tự xác định và chịu trách nhiệm, sau đó tiếp tục thực hiện yêu cầu về khảo nghiệm, công nhận giống theo pháp luật chuyên ngành. Cơ quan quản lý tiếp nhận, rà soát và có biện pháp xử lý khi phát hiện thông tin không chính xác hoặc sản phẩm không đáp ứng điều kiện quy định.

Bà Đào Thu Vinh, Trưởng đại diện CropLife tại Việt Nam đề nghị làm rõ căn cứ ghi nhận doanh nghiệp đã hoàn thành nghĩa vụ thông báo và lộ trình đăng ký giống cây trồng chỉnh sửa gen.

Từ phía doanh nghiệp, bà Đào Thu Vinh, Trưởng đại diện CropLife tại Việt Nam đặt câu hỏi về căn cứ chứng minh đã hoàn thành nghĩa vụ thông báo để chuyển sang đăng ký giống. Nếu không có văn bản xác nhận riêng, doanh nghiệp cần biết cách phối hợp giữa cơ quan quản lý an toàn sinh học và cơ quan quản lý giống cây trồng, cũng như lộ trình điều chỉnh quy định trong thời gian tới.

Trả lời, bà Kiều Anh cho biết các đơn vị trong Bộ Nông nghiệp và Môi trường có thể trao đổi thông tin qua thủ tục nội bộ. Khi gửi thông báo đến Bộ, doanh nghiệp có thể đồng gửi hồ sơ tới Cục Bảo tồn thiên nhiên và Đa dạng sinh học, Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật để hai cơ quan đầu mối nắm thông tin và phối hợp.

TS. Nguyễn Văn Vương cho biết, Luật Trồng trọt hiện quy định yêu cầu riêng đối với giống cây trồng biến đổi gen. Nếu sản phẩm không thuộc nhóm biến đổi gen thì thực hiện theo quy trình áp dụng thông thường. Cơ quan quản lý công nhận giống trên cơ sở đáp ứng yêu cầu pháp luật; chỉnh sửa gen, đột biến hay lai tạo là phương pháp chọn tạo, cần phân biệt với đặc điểm của sản phẩm cuối cùng.

TS. Nguyễn Thị Thanh Thủy đề nghị tiếp tục làm rõ cách ghi nhận đã tiếp nhận thông báo, không đồng nhất việc này với một thủ tục phê duyệt sản phẩm. Theo bà, lộ trình minh bạch giữa các khâu sẽ giúp các viện nghiên cứu và doanh nghiệp chủ động hơn khi thực hiện trách nhiệm tự đánh giá, tự công bố và tiếp tục đăng ký giống.

Hội thảo kết nối cơ quan quản lý, nhà khoa học, doanh nghiệp và nông dân, trao đổi giải pháp thúc đẩy ứng dụng cây trồng công nghệ sinh học tại Việt Nam.

Khảo nghiệm giống phải gắn với yêu cầu của thị trường

Một vướng mắc khác được TS. Trần Xuân Định nêu là việc đánh giá tính khác biệt, tính đồng nhất và tính ổn định của giống, thường gọi là khảo nghiệm DUS. Với một giống đang có nền di truyền tốt, nhà chọn giống có thể chỉ chỉnh sửa một gen mục tiêu để cải thiện tính trạng mong muốn, trong khi giữ phần lớn đặc điểm của giống ban đầu.

Theo ông, nếu tính trạng được cải thiện chưa nằm trong bộ đặc tính dùng để khảo nghiệm DUS, giống sau chỉnh sửa có thể không thể hiện sự khác biệt theo cách đánh giá hiện hành. Vì vậy, cần làm rõ phương pháp khảo nghiệm và điều kiện công nhận đối với những trường hợp này.

TS. Nguyễn Văn Vương cho rằng cần tiếp tục rà soát pháp luật và tiêu chuẩn kỹ thuật, xem xét tính phù hợp của bộ đặc tính khảo nghiệm, trình tự đánh giá cũng như khả năng rút ngắn thời gian trên cơ sở khoa học. GS.VS. Trần Đình Long lưu ý, muốn được công nhận là giống mới, sản phẩm vẫn phải đáp ứng yêu cầu về tính khác biệt, đồng nhất và ổn định, bất kể được tạo bằng công nghệ nào.

Về lựa chọn đối tượng mở rộng, ông Vương cho biết danh mục cây trồng biến đổi gen được phép khảo nghiệm tại Việt Nam hiện gồm ngô, đậu tương và bông. Ngô đã có kết quả thương mại hóa, trong khi sản xuất đậu tương trong nước có xu hướng giảm do hiệu quả cạnh tranh với cây trồng khác còn hạn chế. Công nghệ có thể hỗ trợ cải thiện năng suất, khả năng chống chịu, đặc biệt với bệnh gỉ sắt, nhưng đến nay chưa có sự kiện đậu tương nào được cấp giấy chứng nhận an toàn sinh học tại Việt Nam để đưa vào canh tác.

Theo ThS. Tạ Thị Kiều Anh, việc rà soát danh mục cần dựa trên nhu cầu thực tiễn, định hướng ngành trồng trọt và đánh giá khoa học. Một số doanh nghiệp quan tâm đến các cây trồng khác như cỏ linh lăng, cải dầu và những mục đích sử dụng ngoài thực phẩm, thức ăn chăn nuôi. Cục Bảo tồn thiên nhiên và Đa dạng sinh học sẽ phối hợp hoàn thiện yêu cầu quản lý an toàn theo định hướng của Bộ.

Ông Vương nhấn mạnh, mở rộng danh mục phải có tham vấn và đánh giá tổng thể. Với các mặt hàng đang phải nhập khẩu để phục vụ nhu cầu trong nước, Việt Nam có thể cân nhắc ưu tiên nghiên cứu, ứng dụng nhằm nâng hiệu quả và giảm phụ thuộc nguồn cung bên ngoài. Với nông sản xuất khẩu, cần xem xét kỹ quy định và mức độ chấp nhận của từng thị trường.

Đối với chỉnh sửa gen, ông cũng lưu ý cách quản lý giữa các quốc gia chưa thống nhất. Một sản phẩm được phép lưu hành trong nước vẫn có thể gặp trở ngại nếu chưa đáp ứng yêu cầu nhập khẩu của đối tác. Quá trình hoàn thiện quy định, công nhận và thương mại hóa vì vậy cần tính tới cả khả năng tiêu thụ sản phẩm và lợi ích của người sản xuất.

GS.TS. Lê Huy Hàm, nguyên Viện trưởng Viện Di truyền Nông nghiệp Việt Nam đề nghị nghiên cứu chỉnh sửa gen bám sát nhu cầu doanh nghiệp, người sản xuất và khả năng thương mại hóa.

Chọn công nghệ theo nhu cầu sản xuất và giá trị sản phẩm

Trao đổi tại phiên toạ đàm, GS.TS. Lê Huy Hàm, nguyên Viện trưởng Viện Di truyền Nông nghiệp Việt Nam cho biết, Việt Nam đã nghiên cứu cây trồng biến đổi gen từ những năm 2000, nhưng đến nay chưa có giống cây trồng biến đổi gen do Việt Nam nghiên cứu được đưa vào sản xuất. Theo ông, những trở ngại lớn gồm công nghệ phức tạp, bản quyền, kinh phí và thời gian phát triển.

Ông dẫn mức chi phí trung bình khoảng 136 triệu USD và 13 năm để phát triển, đưa một sản phẩm ngô biến đổi gen vào sản xuất, trong khi nguồn lực và thời hạn của nhiều chương trình nghiên cứu trong nước khó đáp ứng. Những kinh nghiệm này cần được xem xét khi chuyển sang công nghệ chỉnh sửa gen.

Theo GS.TS. Lê Huy Hàm, chỉnh sửa gen có thể giảm đáng kể chi phí so với chuyển gen nhưng vẫn đòi hỏi nguồn lực. Trước khi lựa chọn đối tượng, tính trạng, nhà khoa học cần xác định doanh nghiệp và người sản xuất có nhu cầu hay không, lợi ích dự kiến có đủ bù chi phí đầu tư hay không và có phương pháp chọn giống phù hợp hơn hay không.

Ông lưu ý đối với những sản phẩm phục vụ phân khúc hữu cơ hoặc các thị trường có yêu cầu riêng, việc cải tiến năng suất phải được cân nhắc cùng giá trị thương mại hiện có. Chẳng hạn, với đậu tương được tiêu thụ ở phân khúc giá cao, xuất sang Hàn Quốc, Nhật Bản, cần đánh giá liệu phần năng suất tăng thêm có bù được nguy cơ mất lợi thế thị trường hay không.

Đối với một số mục tiêu kháng bệnh ở lúa, ông cho rằng cần so sánh với chọn giống bằng chỉ thị phân tử, vốn đã có quy trình và kinh nghiệm ứng dụng. Nhà khoa học cần bám nhu cầu thực tiễn, hợp tác với doanh nghiệp từ khâu xác định bài toán, đồng thời có sự hỗ trợ của cơ quan quản lý để giải quyết những trở ngại vượt quá khả năng của từng nhóm nghiên cứu.

GS.VS. Trần Đình Long nhấn mạnh cần lựa chọn công nghệ phù hợp với từng đối tượng, tính trạng và mục tiêu sản xuất, đồng thời đáp ứng các yêu cầu công nhận giống mới.

GS.VS. Trần Đình Long chia sẻ quan điểm lựa chọn công nghệ phù hợp, không coi chỉnh sửa gen là công cụ có thể giải quyết mọi yêu cầu chọn giống. Theo ông, cần xác định đối tượng có khả năng thương mại hóa trước, tính trạng thực sự cần thiết và những bài toán mà phương pháp hiện có còn khó giải quyết.

Ông gợi ý có thể cân nhắc những đối tượng như hoa với yêu cầu cải thiện màu sắc, mùi hương, trong khi cây lúa cần được xem xét kỹ cùng yêu cầu thị trường. Với đậu tương phục vụ chế biến sữa, ông nhấn mạnh mục tiêu protein cao, khoảng 40 - 43%, có thể được theo đuổi bằng phương pháp chọn giống phù hợp; không phải mọi mục tiêu đều cần sử dụng chỉnh sửa gen.

Về quản lý, GS.VS. Trần Đình Long đề nghị thống nhất đầu mối, cụ thể hóa quy định từ luật, nghị định đến thông tư, tiêu chuẩn kỹ thuật, giúp doanh nghiệp và nhà khoa học biết rõ nơi tiếp nhận và quy trình thực hiện.

TS. Rhodora Romero-Aldemita, Giám đốc điều hành ISAAA. Ảnh: BTC

Trao đổi kinh nghiệm quốc tế, TS. Rhodora Romero-Aldemita cho biết chỉnh sửa gen đang được ứng dụng vào nhiều sản phẩm hướng tới người tiêu dùng, như giảm hóa nâu ở quả, củ, cải thiện đặc tính nguyên liệu chế biến. Một số kỹ thuật tạo những thay đổi nhỏ tại vị trí xác định mà không để lại ADN ngoại lai trong sản phẩm cuối cùng có thể được một số nước áp dụng cách quản lý tương tự sản phẩm chọn giống thông thường.

Bà nhấn mạnh cách tiếp cận này khác nhau giữa các quốc gia. Việc giảm chi phí, thời gian quản lý phụ thuộc vào đặc điểm sản phẩm và yêu cầu của từng hệ thống pháp luật. Cũng vì nhiều sản phẩm được quản lý như sản phẩm thông thường, việc thống kê số lượng đã thương mại hóa và diện tích canh tác chỉnh sửa gen còn khó khăn. ISAAA hiện tập hợp nguồn thông tin, bài viết theo cây trồng, tính trạng và quy định quản lý, thay vì đã có một cơ sở dữ liệu đầy đủ như đối với cây trồng biến đổi gen.

Theo Giám đốc điều hành ISAAA, chỉnh sửa gen không thể thay thế hoàn toàn công nghệ biến đổi gen, bởi vẫn có những tính trạng mà kỹ thuật chỉnh sửa hiện nay chưa tạo ra được hoặc chưa đạt hiệu quả mong muốn. Bà đề nghị tiếp tục phát triển cả hai hướng, phân biệt rõ đặc điểm sản phẩm và áp dụng yêu cầu an toàn phù hợp.

TS. Lưu Quang Minh, Phó Vụ trưởng Vụ Khoa học kỹ thuật và Công nghệ, Bộ Khoa học và Công nghệ trao đổi về cơ chế hỗ trợ nghiên cứu, thử nghiệm có kiểm soát và trách nhiệm giải trình.

Gắn hỗ trợ nghiên cứu với trách nhiệm giải trình và thương mại hóa

TS. Lưu Quang Minh, Phó Vụ trưởng Vụ Khoa học kỹ thuật và Công nghệ, Bộ Khoa học và Công nghệ cho biết, hệ thống chính sách về khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo đã có nhiều thay đổi, bao quát từ nghiên cứu cơ bản, nghiên cứu ứng dụng, phát triển công nghệ đến đổi mới sáng tạo gắn với thị trường.

Theo ông, một thay đổi quan trọng trong quản lý sản phẩm công nghệ sinh học là chú trọng đặc tính sản phẩm cuối cùng, trong đó có việc chứa hay không chứa vật liệu di truyền ngoại lai, để xác định yêu cầu quản lý tương ứng.

Đối với nghiên cứu mới, chính sách có cơ chế chấp nhận rủi ro có điều kiện, gắn với nhận diện, quản trị rủi ro và đáp ứng các yêu cầu an toàn. Những cơ chế miễn trừ trách nhiệm phải được xem xét theo điều kiện pháp luật, cùng trách nhiệm giải trình của tổ chức, cá nhân thực hiện.

Ông Minh cũng giới thiệu cơ chế thử nghiệm có kiểm soát, thường gọi là sandbox. Khi có nhu cầu thử nghiệm công nghệ, sản phẩm với cách thực hiện khác quy định hiện hành, bộ, ngành quản lý có thể nghiên cứu đề xuất cơ chế phù hợp. Việc thử nghiệm vừa đánh giá công nghệ, vừa cung cấp căn cứ để xem xét điều chỉnh chính sách.

Các cơ chế phân chia lợi ích, giao quyền đối với kết quả nghiên cứu sử dụng ngân sách nhà nước và hỗ trợ thử nghiệm, kiểm nghiệm được ông đề cập như những nội dung hỗ trợ đưa kết quả nghiên cứu ra thị trường. Tuy nhiên, hoạt động vẫn phải tuân thủ pháp luật chuyên ngành liên quan.

Để doanh nghiệp, nhà khoa học thực hiện được, ông đề nghị tiếp tục xây dựng tiêu chuẩn, quy chuẩn, hướng dẫn kỹ thuật và làm rõ các bước xử lý hồ sơ. Bộ Khoa học và Công nghệ sẵn sàng phối hợp với Bộ Nông nghiệp và Môi trường trong những nội dung thuộc chức năng, nhiệm vụ của mình. Việc giảm tiền kiểm, tăng hậu kiểm cần đi cùng hồ sơ khoa học đầy đủ và trách nhiệm giải trình cao hơn.

Từ kinh nghiệm các nước châu Á, bà Rhodora Romero-Aldemita cho rằng sự hỗ trợ của Chính phủ có vai trò quan trọng trong việc chuyển kết quả nghiên cứu thành sản phẩm thương mại. Bà đề nghị tăng phổ biến kiến thức khoa học cho nhà hoạch định chính sách, cơ quan quản lý, cơ quan tư pháp và các bên liên quan; đồng thời lựa chọn cây trồng, tính trạng theo nhu cầu sản xuất, như nâng khả năng kiểm soát sâu keo mùa thu, chống chịu hạn ở ngô.

Ông Nguyễn Quang Tin, Phó Vụ trưởng Vụ Khoa học và Công nghệ, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đề nghị tiếp tục cung cấp bằng chứng khoa học để hỗ trợ hoàn thiện chính sách và phát triển sản phẩm.

Ông Nguyễn Quang Tin, Phó Vụ trưởng Vụ Khoa học và Công nghệ, Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho biết các ý kiến tại hội thảo là cơ sở để Vụ tiếp tục tổng hợp, tham mưu trong triển khai nhiệm vụ công nghệ chiến lược và hoàn thiện chính sách. Việc tiếp cận tiến bộ quốc tế cần đi cùng lựa chọn phù hợp với điều kiện, nhu cầu sản xuất và năng lực trong nước.

Theo ông Tin, cộng đồng khoa học cần tiếp tục cung cấp bằng chứng khách quan về hiệu quả, tác động và sự khác biệt giữa công nghệ chỉnh sửa gen, chuyển gen để hỗ trợ quyết định quản lý. Vụ sẽ phối hợp giải quyết các vướng mắc thuộc thẩm quyền và tham gia xử lý những vấn đề liên ngành, đồng hành với viện nghiên cứu, nhà khoa học, doanh nghiệp trong phát triển sản phẩm.

Tổng hợp trao đổi, TS. Nguyễn Thị Thanh Thủy đề nghị Ban Tổ chức tập hợp các tình huống, kiến nghị cụ thể, phân định những nội dung có thể hướng dẫn theo quy định hiện hành và những nội dung cần sửa đổi, bổ sung. Với người phát triển sản phẩm, cơ chế mới đòi hỏi chuẩn bị bằng chứng khoa học, hồ sơ và tự chịu trách nhiệm; với cơ quan quản lý, cần có đầu mối và cách tiếp nhận, phối hợp rõ ràng để các bước thực hiện được thông suốt.

Nhà báo Trần Văn Cao, Phó Tổng Biên tập Báo Nông nghiệp và Môi trường đề nghị làm rõ thủ tục và sự liên thông giữa các quy định để đưa kết quả nghiên cứu chỉnh sửa gen vào sản xuất.

Tiếp tục kiến nghị để đưa kết quả nghiên cứu ra đồng ruộng

Phát biểu kết luận, nhà báo Trần Văn Cao, Phó Tổng Biên tập Báo Nông nghiệp và Môi trường đánh giá bốn tham luận và phiên tọa đàm đã cung cấp thông tin về xu hướng quốc tế, thực tiễn sản xuất, kết quả ứng dụng và những vấn đề chính sách cần giải quyết.

Theo ông Cao, sau hơn 10 năm thương mại hóa tại Việt Nam, ngô biến đổi gen với các tính trạng kháng sâu đã cho thấy giá trị trong điều kiện sản xuất chịu áp lực dịch hại. Đối với chỉnh sửa gen, việc phân biệt cơ chế quản lý trong Luật số 146/2025/QH15 và Nghị định số 43/2026/NĐ-CP là bước tiến quan trọng, cần tiếp tục được cụ thể hóa trong thực hiện.

Trên cơ sở ý kiến hội thảo, Ban Tổ chức sẽ tổng hợp, kiến nghị Bộ Nông nghiệp và Môi trường cùng các cơ quan liên quan làm rõ quy trình tự xác định, thông báo, đầu mối tiếp nhận, cách thức ghi nhận hoàn tất nghĩa vụ và trách nhiệm của các bên.

Một nội dung khác cần tiếp tục xử lý là sự liên thông giữa pháp luật về đa dạng sinh học và pháp luật về trồng trọt, nhất là yêu cầu khảo nghiệm, công nhận lưu hành giống sau khi thực hiện cơ chế tự xác định. Ông Cao đề nghị những vấn đề này được cân nhắc trong quá trình sửa đổi, hoàn thiện Luật Trồng trọt.

Về ứng dụng, ông cho rằng cần có lộ trình phù hợp với từng nhóm cây trồng, tính đến nhu cầu nguyên liệu trong nước, sản phẩm dinh dưỡng, điều kiện sản xuất và yêu cầu của thị trường. Việc tiếp cận công nghệ mới cần được chuyển thành sản phẩm có hiệu quả, an toàn và khả năng tiêu thụ.

Với vai trò cơ quan báo chí chuyên ngành, Báo Nông nghiệp và Môi trường sẽ tiếp tục đồng hành cùng cơ quan quản lý, nhà khoa học, hiệp hội và doanh nghiệp, đồng thời mong muốn duy trì diễn đàn thường niên để cập nhật công nghệ, đánh giá kết quả thực thi chính sách và đề xuất giải pháp tháo gỡ khó khăn trong nghiên cứu, ứng dụng cây trồng công nghệ sinh học tại Việt Nam.