Hoàn thiện cơ chế, phát huy nguồn lực phát triển công nghiệp văn hóa

Toàn cảnh hội thảo

Ngày 5.11, tại Rạp Xiếc và biểu diễn đa năng Phú Thọ (TP.HCM), Sở VHTT TP.HCM và Vụ Pháp chế, Bộ VHTTDL tổ chức Hội thảo khoa học “Phát triển văn hóa, thể thao trong đô thị: Từ cơ chế, chính sách của Luật Phát triển đô thị và Dự thảo Luật Phát triển công nghiệp văn hóa đến thực tiễn các địa phương”.

Ông Phạm Cao Thái, Vụ trưởng Vụ Pháp chế; ông Trần Thế Thuận, Giám đốc Sở VHTT TP.HCM và ông Lê Văn Thái, Phó Giám đốc Sở VHTT TP.HCM chủ trì hội thảo.

Gắn văn hóa với quy hoạch và phát triển đô thị

Ông Lê Văn Thái, Phó Giám đốc Sở VHTT TP.HCM cho biết, hội thảo được tổ chức trong bối cảnh toàn ngành đang tích cực triển khai Nghị quyết số 80 của Bộ Chính trị, Nghị quyết số 28 của Quốc hội và Nghị quyết số 09 của Bộ Chính trị về xây dựng và phát triển TP.HCM trong kỷ nguyên mới; đồng thời là hoạt động thiết thực hưởng ứng Ngày Pháp luật nước Việt Nam (9.11) và chuỗi sự kiện hướng tới Ngày Văn hóa Việt Nam (24.11).

Phó Giám đốc Sở VHTT TP.HCM Lê Văn Thái phát biểu đề dẫn

Theo ông Lê Văn Thái, tại TP.HCM, không gian và hạ tầng phục vụ các hoạt động văn hóa, thể thao chưa phát triển tương xứng. Hệ thống thiết chế văn hóa, thể thao cơ sở còn thiếu hụt trầm trọng; tỉ lệ phường, xã có thiết chế văn hóa, thể thao đạt chuẩn còn thấp so với mục tiêu chung của quốc gia do quỹ đất công ngày càng hạn hẹp.

Sự thiếu hụt và bất cập này không chỉ đến từ rào cản nguồn vốn, mà căn nguyên cốt lõi là sự thiếu vắng các “điểm neo” pháp lý đủ mạnh, mang tính ràng buộc và đồng bộ giữa quy hoạch hạ tầng đô thị với cơ chế phát triển hệ sinh thái văn hóa – thể thao.

Hạ tầng có thể xây dựng nhanh, nhưng ký ức đô thị và truyền thống văn hóa là kết quả tích lũy qua nhiều thế hệ

PGS.TS Lâm Nhân

Thời điểm hiện tại mang ý nghĩa bước ngoặt khi Luật Phát triển đô thị vừa chính thức có hiệu lực từ ngày 1.10.2026. Dự án Luật Phát triển công nghiệp văn hóa đang được Bộ VHTTDL chủ trì soạn thảo trình Quốc hội thông qua, mang kỳ vọng tạo lập khung thể chế đột phá về hạ tầng sáng tạo, tài chính, thuế, cơ chế ưu đãi đầu tư và bảo hộ tài sản trí tuệ.

Hai khuôn khổ pháp lý này mở ra cơ hội rất lớn, song cũng đặt ra yêu cầu cấp bách phải rà soát, nhận diện những điểm giao thoa, khoảng trống, điểm chồng chéo hoặc khác biệt về thẩm quyền để bảo đảm tính thống nhất, khả thi khi triển khai tại các địa phương.

TS Nguyễn Thị Hậu trình bày tham luận

TS Nguyễn Thị Hậu, Tổng Thư ký Hội Khoa học Lịch sử TP.HCM, nguyên Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu phát triển TP.HCM cho rằng, di sản đô thị Sài Gòn – TP.HCM có tiềm năng trở thành nền tảng quan trọng cho phát triển văn hóa đô thị và công nghiệp văn hóa.

Tuy nhiên, để phát huy giá trị này, cần nhìn nhận di sản như một hệ thống tổng thể gồm công trình, cảnh quan, ký ức, thực hành xã hội và mạng lưới không gian; đồng thời tích hợp yêu cầu bảo tồn vào quy hoạch, đầu tư và quản trị đô thị.

TS Nguyễn Thị Hậu nhấn mạnh: “Không nên coi việc khai thác thương mại là thước đo duy nhất của hiệu quả di sản”. Theo bà, các cơ chế, chính sách mới chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi được triển khai đúng thẩm quyền, có hướng dẫn minh bạch và đặt yêu cầu bảo tồn ở vị trí trung tâm.

Để thực hiện mục tiêu này, TS Hậu đề xuất TP.HCM lập bản đồ không gian di sản ưu tiên; xây dựng tiêu chí chuyển đổi thích ứng đối với công trình cũ, di sản công nghiệp; thí điểm các tổ hợp sáng tạo gắn với cam kết bảo tồn; phát triển dữ liệu số di sản và thiết lập cơ chế điều phối liên ngành, giám sát công khai.

PGS.TS Lâm Nhân, Hiệu trưởng Trường ĐH Văn hóa TP.HCM nêu ý kiến

PGS.TS Lâm Nhân, Hiệu trưởng Trường ĐH Văn hóa TP.HCM cho rằng, văn hóa cần được xác định là nguồn lực nội sinh, động lực kinh tế và yếu tố định hình bản sắc, chất lượng sống, sức cạnh tranh của đô thị. Với TP.HCM, phát triển đô thị cần gắn với bảo tồn di sản, ký ức, không gian sinh hoạt cộng đồng và phát huy các nguồn lực văn hóa đặc trưng.

“Trong thời gian dài, phát triển đô thị thường được đo bằng hạ tầng, khu dân cư, thương mại và tăng trưởng kinh tế; văn hóa đôi khi chỉ được xem là lĩnh vực phục vụ đời sống tinh thần. Cách tiếp cận này cần thay đổi.

Một đô thị hiện đại còn được đánh giá bằng bản sắc, chất lượng không gian công cộng, khả năng thụ hưởng văn hóa và mức độ tham gia sáng tạo của cư dân. Hạ tầng có thể xây dựng nhanh, nhưng ký ức đô thị và truyền thống văn hóa là kết quả tích lũy qua nhiều thế hệ”, PGS Lâm Nhân chia sẻ.

Từ thực tiễn TP.HCM, ông Lâm Nhân kiến nghị tích hợp văn hóa vào quy hoạch đô thị; xây dựng cơ sở dữ liệu di sản và nguồn lực sáng tạo; tháo gỡ vướng mắc về tài chính, tài sản công, hợp tác công – tư; phát triển nhân lực và thí điểm các mô hình kết hợp bảo tồn di sản với hoạt động sáng tạo.

Đồng thời, cần bảo đảm sự đồng bộ giữa Luật Phát triển đô thị và Luật Phát triển công nghiệp văn hóa để chính sách đi vào thực tiễn.

Các chuyên gia chia sẻ tại hội thảo

Văn hóa cơ sở đang thiếu bộ máy, nhân lực và cơ chế 

Phát biểu tại hội thảo, PGS.TS Huỳnh Văn Tới, nguyên Trưởng Ban Tuyên giáo Tỉnh ủy Đồng Nai cho rằng, phát triển văn hóa đô thị TP.HCM cần được đặt trong tư duy liên kết vùng, bởi tài nguyên, di sản và các giá trị văn hóa không bị giới hạn bởi địa giới hành chính.

Theo ông, TP.HCM cần phát huy vai trò trung tâm, kết nối và lan tỏa các giá trị văn hóa với những địa phương lân cận.

PGS.TS Huỳnh Văn Tới kiến nghị mở rộng cơ chế đầu tư phát triển

Bên cạnh đó, PGS Huỳnh Văn Tới kiến nghị mở rộng cơ chế đầu tư phát triển, tạo điều kiện bố trí nguồn lực cho các công trình văn hóa, dự án sáng tạo và sản phẩm nghệ thuật, thay vì chỉ tập trung vào hạ tầng xây dựng.

TS Vũ Mạnh Hà, Giám đốc Bảo tàng Hồ Chí Minh cho rằng, di sản, trong đó có hệ thống bảo tàng, là nguồn chất liệu quan trọng để sáng tạo sản phẩm văn hóa và phát triển công nghiệp văn hóa. Tuy nhiên, lĩnh vực này cần cơ chế ưu đãi đặc thù để thu hút doanh nghiệp và khuyến khích các đơn vị công lập, ngoài công lập cùng tham gia.

TS Vũ Mạnh Hà, Giám đốc Bảo tàng Hồ Chí Minh phát biểu

TS Hà đề xuất xem xét miễn, giảm thuế giá trị gia tăng, thuế thu nhập doanh nghiệp trong những năm đầu nhằm tạo điều kiện cho các hoạt động văn hóa phát triển lâu dài.

Chủ tịch Liên hiệp các Hội VHNT TP.HCM Phan Nguyễn Như Khuê cho rằng, những vấn đề được đặt ra tại hội thảo có ý nghĩa thiết thực, cần tiếp tục được nghiên cứu, thảo luận sâu hơn, nhất là trong bối cảnh TP.HCM đang định hình hệ giá trị con người và bản sắc văn hóa đô thị.

Ông Phan Nguyễn Như Khuê cũng đặt vấn đề về tác động của trí tuệ nhân tạo đối với đời sống văn hóa và hoạt động sáng tạo. Công nghệ có thể hỗ trợ biểu đạt, nâng cao năng lực sáng tạo nhưng không thể thay thế cảm xúc, tâm hồn và phẩm chất con người.

Do đó, việc phát triển công nghiệp văn hóa cần tiếp tục được nghiên cứu trên cơ sở giữ gìn cốt cách, bản sắc văn hóa đô thị.

Chủ tịch Liên hiệp các Hội VHNT TP.HCM Phan Nguyễn Như Khuê bày tỏ lo ngại về điều kiện triển khai công tác văn hóa tại 168 phường, xã, đặc khu sau sắp xếp đơn vị hành chính

Đáng chú ý, ông bày tỏ lo ngại về điều kiện triển khai công tác văn hóa tại 168 phường, xã, đặc khu sau sắp xếp đơn vị hành chính. Ông cho rằng, hoạt động văn hóa ở cơ sở hiện còn nhiều khó khăn do thiếu bộ máy, nhân lực, thiết chế và cơ chế vận hành.

Ông Phan Nguyễn Như Khuê nhấn mạnh: “Ở 168 phường, xã, đặc khu, con người để làm vấn đề văn hóa hiện nay thật sự đang bị đứt gãy. Ở cấp cơ sở, nơi người dân được thụ hưởng và sáng tạo văn hóa, đang thiếu bộ máy, thiếu con người, thiếu thiết chế và cơ chế để hoạt động”.

Từ thực tế này, ông kiến nghị cần có sự đầu tư, hỗ trợ đồng bộ cho văn hóa cơ sở, tạo điều kiện để kinh tế văn hóa trở thành động lực phát triển thực chất của Thành phố. 

Ở 168 phường, xã, đặc khu, con người để làm vấn đề văn hóa hiện nay thật sự đang bị đứt gãy. Ở cấp cơ sở, nơi người dân được thụ hưởng và sáng tạo văn hóa, đang thiếu bộ máy, thiếu con người, thiếu thiết chế và cơ chế để hoạt động.

Ông Phan Nguyễn Như Khuê

TP.HCM xác định 4 nhóm nhiệm vụ phát triển văn hóa đô thị 

Phát biểu tiếp thu ý kiến tại hội thảo, Vụ trưởng Vụ Pháp chế Bộ VHTTDL Phạm Cao Thái cho biết, các tham luận và ý kiến trao đổi đã đề cập nhiều vấn đề xuất phát từ thực tiễn, có ý nghĩa đối với quá trình xây dựng Luật Phát triển đô thị và dự thảo Luật Phát triển công nghiệp văn hóa.

Vụ trưởng Vụ Pháp chế Bộ VHTTDL Phạm Cao Thái phát biểu tiếp thu và trao đổi ý kiến

Hai dự án luật được cơ quan soạn thảo rà soát, đối chiếu thường xuyên nhằm bảo đảm không chồng lấn, đồng thời xử lý những nội dung có mối quan hệ liên quan.

Về dự thảo Luật Phát triển công nghiệp văn hóa, ông cho biết TP.HCM là địa phương đầu tiên được cơ quan soạn thảo lựa chọn để trao đổi, tham vấn do vai trò trung tâm kinh tế, văn hóa của cả nước.

Nhiều ý kiến tại hội thảo đã được nghiên cứu, cập nhật vào dự thảo, như cơ chế định giá tài sản trí tuệ, sử dụng tài sản trí tuệ để thẩm định và vay vốn ngân hàng; quy định sản phẩm công nghiệp văn hóa phải mang bản sắc văn hóa Việt Nam.

Vụ trưởng nhấn mạnh: “Những nội dung mà các tham luận đề cập đến đều là những vấn đề nóng, đòi hỏi từ thực tiễn”. Cơ quan soạn thảo sẽ tiếp tục chắt lọc, tiếp thu các ý kiến phù hợp để hoàn thiện dự thảo.

Kết luận hội thảo, Giám đốc Sở VHTT TP.HCM Trần Thế Thuận cho biết, để triển khai Luật Phát triển đô thị, các nghị quyết của HĐND Thành phố và đóng góp hoàn thiện Dự thảo Luật Phát triển công nghiệp văn hóa, Sở xác định 4 nhóm nhiệm vụ trọng tâm cần tập trung thực hiện.

Giám đốc Sở VHTT TP.HCM Trần Thế Thuận kết luận hội thảo

Theo đó, Thành phố sẽ tiếp thu ý kiến chuyên gia, đẩy nhanh việc tham mưu ban hành các cơ chế, chính sách về quản lý, vận hành và ưu đãi đối với các trung tâm, cụm công nghiệp sáng tạo văn hóa; khai thác tài sản công dôi dư phục vụ hoạt động văn hóa, thể thao; đổi mới cơ chế giao nhiệm vụ, đặt hàng và đấu thầu các tác phẩm văn học nghệ thuật.

Cùng với đó là tái cấu trúc hệ thống thiết chế văn hóa, thể thao cơ sở theo mô hình phân tầng, đáp ứng yêu cầu quản lý sau khi không còn chính quyền cấp huyện.

Nhóm nhiệm vụ thứ ba tập trung xây dựng hệ sinh thái công nghiệp văn hóa gắn với chuyển đổi số, đẩy nhanh quy hoạch các cụm sáng tạo trọng điểm, phát triển các không gian văn hóa, thể thao, tổ chức những sự kiện và giải thưởng sáng tạo thường niên; thí điểm hợp tác công – tư trong quản trị nhà hát, bảo tàng, trung tâm thể thao.

Nhóm nhiệm vụ thứ tư là đào tạo, bồi dưỡng và trọng dụng nhân lực, nhân tài trong lĩnh vực văn hóa, thể thao.

Các đại biểu chụp ảnh lưu niệm

Thành phố cũng chú trọng phát triển công nghiệp văn hóa đi đôi với bảo tồn di sản, tránh thương mại hóa. Ông Trần Thế Thuận nhấn mạnh: “Phát triển công nghiệp văn hóa đi đôi với bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa, tránh tình trạng thương mại hóa; ưu tiên giải quyết hài hòa các mối quan hệ”.

Đồng thời, Sở VHTT TP.HCM kiến nghị Bộ VHTTDL nghiên cứu, chắt lọc các đề xuất tại hội thảo để bổ sung vào dự thảo luật; cam kết phối hợp cung cấp dữ liệu thực tiễn và tham gia phản biện chính sách trong quá trình hoàn thiện dự thảo.