Hoàn thiện cơ chế trưng mua, trưng dụng tài sản, bảo đảm chặt chẽ quyền tài sản

Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Khắc Định điều hành phiên họp

Thu hẹp loại tài sản trưng mua, mở rộng loại tài sản trưng dụng

Trình bày Tờ trình của Chính phủ, Thứ trưởng Bộ Tài chính Lê Tấn Cận cho biết, dự thảo Luật sửa đổi phạm vi điều chỉnh của luật hiện hành nhằm bảo đảm đồng bộ, thống nhất với Luật Đất đai. Theo đó, việc trưng dụng đất, khu vực biển đã giao để thực hiện hoạt động lấn biển sẽ được thực hiện theo quy định của pháp luật về đất đai.

Thứ trưởng Bộ Tài chính Lê Tấn Cận trình bày Tờ trình dự án Luật Trưng mua, trưng dụng tài sản (sửa đổi)

Một nội dung đáng chú ý là sửa đổi quy định về các loại tài sản thuộc diện trưng mua, trưng dụng. Dự thảo không áp dụng trưng mua đối với hàng dự trữ quốc gia, tài sản công; đồng thời thu hẹp diện tài sản trưng mua, chỉ áp dụng đối với những tài sản thực sự cần chuyển quyền sở hữu cho Nhà nước, như thuốc, vaccine, vật tư y tế, lương thực, thực phẩm, vật tư, công cụ, dụng cụ, xăng dầu, khí đốt, hóa chất, nguyên, nhiên vật liệu và các vật tiêu hao khác.

Ở chiều ngược lại, phạm vi tài sản có thể trưng dụng được mở rộng nhằm tăng khả năng ứng phó linh hoạt với các tình huống khẩn cấp.

Dự thảo cũng hoàn thiện quy định về xác định giá trưng mua theo hướng bảo đảm phù hợp với giá trị thị trường của tài sản, cho phép áp dụng phương pháp xác định giá phù hợp với đặc điểm tài sản và mức độ sẵn có của thông tin tại thời điểm trưng mua.

Quy định về bồi thường khi trưng dụng tài sản được hoàn thiện nhằm bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của người có tài sản, làm rõ thời gian, kinh phí và trách nhiệm bồi thường.

Bên cạnh đó, dự thảo bổ sung quy định về xem xét miễn, giảm trách nhiệm đối với người ra quyết định và người trực tiếp tổ chức thực hiện trưng mua, trưng dụng tài sản trong trường hợp đã thực hiện đúng thẩm quyền, đúng trình tự, trên cơ sở thông tin khách quan tại thời điểm quyết định, tổ chức thực hiện và không có động cơ vụ lợi.

Dự thảo cũng đẩy mạnh phân cấp, cho phép Chủ tịch UBND cấp xã quyết định trưng mua, trưng dụng tài sản trong một số trường hợp; đồng thời cho phép người có thẩm quyền ủy quyền, phân công cấp phó ký thay.

Cân nhắc cơ chế miễn, giảm trách nhiệm trong trưng mua, trưng dụng tài sản

Trình bày báo cáo thẩm tra sơ bộ, Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp Phan Chí Hiếu cho biết, Thường trực Ủy ban tán thành sự cần thiết sửa đổi toàn diện Luật Trưng mua, trưng dụng tài sản. Đồng thời, đề nghị Cơ quan chủ trì soạn thảo tiếp tục rà soát, cân nhắc những nội dung cần được quy định ngay trong Luật nhằm bảo đảm minh bạch, rõ ràng trong thực hiện và đúng chỉ đạo của Bộ Chính trị tại Kết luận số 09-KL/TW.

Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp Phan Chí Hiếu trình bày báo cáo thẩm tra dự án Luật

Về chính sách trưng mua, trưng dụng tài sản, khoản 4 Điều 4 dự thảo Luật quy định người ra quyết định và người trực tiếp tổ chức thực hiện được xem xét miễn, giảm trách nhiệm. Nhiều ý kiến trong Thường trực Ủy ban Pháp luật và Tư pháp đề nghị cân nhắc quy định này.

Theo Báo cáo thẩm tra, thực tiễn thi hành Luật năm 2008 cho thấy chưa phát sinh trường hợp trưng mua tài sản; việc trưng dụng tài sản mới được thực hiện tại 9 địa phương và chưa phát sinh vi phạm pháp luật phải xem xét trách nhiệm của người ra quyết định, người trực tiếp tổ chức thực hiện.

Trong khi đó, dự thảo chưa làm rõ nội hàm “trách nhiệm” được xem xét miễn, giảm, có thể dẫn đến cách hiểu và áp dụng khác nhau.

Ở chiều ngược lại, một số ý kiến tán thành việc quy định cơ chế miễn, giảm trách nhiệm nhằm bảo vệ người thực thi công vụ dám nghĩ, dám làm vì lợi ích chung, nhất là khi quyết định trưng mua, trưng dụng phải được đưa ra trong tình huống cấp bách, khẩn trương.

Tuy nhiên, các ý kiến này cũng đề nghị làm rõ phạm vi, loại trách nhiệm được xem xét miễn, giảm và mối quan hệ với pháp luật có liên quan để bảo đảm chặt chẽ khi áp dụng.

Bảo đảm quyền lợi khi dẫn chiếu quy định của luật khác

Các Ủy viên Ủy ban Thường vụ Quốc hội tán thành sự cần thiết sửa đổi Luật Trưng mua, trưng dụng tài sản hiện hành, với cơ sở chính trị, pháp lý và thực tế được Chính phủ đưa ra.

Về mối quan hệ giữa dự thảo Luật với các luật khác, một số điều khoản đã viện dẫn quy định của luật khác để xác định trường hợp, người có thẩm quyền trưng mua, trưng dụng tài sản. Ủy ban Thường vụ Quốc hội tán thành hướng quy định này nhằm bảo đảm tính linh hoạt, thích ứng nhanh với biến động của thực tiễn.

Tuy nhiên, Ủy ban Thường vụ Quốc hội đề nghị cơ quan chủ trì soạn thảo nghiên cứu, bổ sung nguyên tắc xác định mối quan hệ giữa Luật Trưng mua, trưng dụng tài sản với các luật có liên quan; làm rõ phạm vi, lĩnh vực được phép dẫn chiếu. Đồng thời, việc dẫn chiếu phải bảo đảm quyền lợi của người có tài sản không thấp hơn các nguyên tắc, điều kiện và mức bảo đảm được quy định tại Luật Trưng mua, trưng dụng tài sản.

Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên phát biểu tại phiên họp

Phát biểu tại phiên họp, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên nhấn mạnh, Luật Trưng mua, trưng dụng tài sản là đạo luật đặc thù, vừa tạo cơ sở pháp lý để Nhà nước huy động kịp thời nguồn lực tài sản trong những tình huống thực sự cần thiết, vừa quy định biện pháp hành chính đặc biệt, tác động trực tiếp đến quyền sở hữu và quyền tài sản hợp pháp của tổ chức, cá nhân.

Do đó, yêu cầu xuyên suốt khi sửa Luật là phải cân bằng hai mục tiêu: bảo đảm Nhà nước có đủ thẩm quyền, khả năng phản ứng nhanh trong tình huống cấp thiết; đồng thời kiểm soát chặt chẽ việc thực hiện thẩm quyền này, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người có tài sản.

Phó Chủ tịch Quốc hội đề nghị rà soát chặt chẽ các điều kiện trưng mua, trưng dụng, nhất là trường hợp ngoại lệ cho phép huy động tài sản ngay. Do cơ chế này tác động trực tiếp đến quyền sở hữu tài sản, dự thảo cần quy định rõ thế nào là “nguy cơ trực tiếp”, căn cứ xác định, chủ thể đánh giá và trách nhiệm của người ra quyết định trong trường hợp huy động tài sản không đúng quy định.

Bên cạnh đó, cần hoàn thiện các quy định về công khai, minh bạch và trách nhiệm giải trình để thực sự trở thành cơ chế kiểm soát việc thực hiện thẩm quyền trưng mua, trưng dụng tài sản.

Phó Chủ tịch Quốc hội cũng đề nghị bảo đảm thực chất quyền và lợi ích hợp pháp của người có tài sản trong xác định giá, thanh toán tiền trưng mua, nhất là khi phát sinh tranh chấp.

Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Nguyễn Thanh Hải phát biểu

Phát biểu kết luận, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Khắc Định đề nghị Chính phủ chỉ đạo cơ quan chủ trì soạn thảo tiếp tục nghiên cứu, bổ sung nguyên tắc xác định mối quan hệ giữa dự thảo Luật với các luật có liên quan trong trường hợp cùng điều chỉnh một vấn đề; bảo đảm tính thống nhất, tránh phát sinh xung đột khi áp dụng trong thực tiễn.

Về điều kiện trưng mua, trưng dụng tài sản, Phó Chủ tịch Quốc hội đề nghị làm rõ thứ tự ưu tiên giữa trưng dụng tài sản và các biện pháp huy động bắt buộc khác theo quy định của pháp luật có liên quan.

Đối với các loại tài sản mới, cần cân nhắc phạm vi trưng dụng cơ sở hạ tầng viễn thông, cơ sở hạ tầng thông tin, hạ tầng số và tài sản số, phù hợp với đặc tính kỹ thuật của từng loại. Đồng thời, bổ sung cơ chế bảo đảm an toàn dữ liệu, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của bên thứ ba khi các loại hạ tầng này bị trưng dụng; hạn chế tối đa tác động đến chủ sở hữu hạ tầng cũng như môi trường đầu tư, kinh doanh.