Hoàn thiện thể chế, bảo đảm bình đẳng giới đi vào thực chất

Tỷ lệ lao động nữ làm công hưởng lương năm 2024 đạt 50,9%, hoàn thành sớm mục tiêu đề ra cho năm 2025 (Ảnh minh họa). Nguồn: TTXVN

Đó là những nội dung trọng tâm được các đại biểu tập trung trao đổi, thảo luận tại Hội nghị tham vấn, phản biện xã hội đối với nội dung sửa đổi Luật Bình đẳng giới trong Dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Bộ luật Lao động, Luật Lưu trữ, Luật Bình đẳng giới và Luật Hoạt động Chữ thập đỏ, do Trung ương Hội Liên hiệp phụ nữ (LHPN) Việt Nam tổ chức mới đây tại Hà Nội, nhằm hướng tới giải quyết căn cơ những điểm nghẽn thể chế sau 20 năm thi hành Luật Bình đẳng giới năm 2006.

Phát biểu khai mạc, TS Trần Lan Phương, Phó Bí thư Thường trực Đảng ủy Trung ương Hội, Phó Chủ tịch Thường trực Hội LHPN Việt Nam khẳng định, Luật Bình đẳng giới năm 2006 đã tạo nền tảng pháp lý quan trọng, thúc đẩy quyền bình đẳng của phụ nữ và góp phần thực hiện các cam kết quốc tế của Việt Nam.Việc sửa đổi lần này chủ yếu tập trung điều chỉnh các quy định về tổ chức bộ máy, phân công, phân cấp phù hợp với chủ trương tinh gọn hệ thống chính trị và mô hình chính quyền địa phương hai cấp.

Tại Hội nghị, các đại biểu tập trung thảo luận về kết quả, hạn chế sau 20 năm thi hành luật; quy trình bảo đảm bình đẳng giới trong xây dựng pháp luật; cơ chế phối hợp, giám sát, phản biện xã hội; cùng các giải pháp về nguồn lực, bộ máy và dữ liệu thống kê.

Khắc phục những “điểm nghẽn”

Theo bà Trần Thị Thanh Lam, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa - Xã hội của Quốc hội khoá XVI, công tác bình đẳng giới thời gian qua đã đạt những bước tiến rất đáng ghi nhận. Tỷ lệ lao động nữ làm công hưởng lương năm 2024 đạt 50,9%, về đích trước 1 năm so với mục tiêu đề ra cho năm 2025; tỷ lệ nữ đại biểu Quốc hội các khóa gần đây luôn duy trì ở mức cao trên 30%.

Tuy nhiên, các kiến nghị sau giám sát hiện nay vẫn thiếu những chế tài đủ mạnh gắn với trách nhiệm của người đứng đầu; nhiều quy định trong luật hiện hành vẫn mang tính chất luật khung, quy định chung chung, thiếu các quy chuẩn định kỳ phục vụ báo cáo giám sát chuyên biệt. Đặc biệt, việc thiếu hụt nghiêm trọng hệ thống cơ sở dữ liệu tách biệt theo giới đã và đang biến nhiều cuộc giám sát, thẩm tra chính sách rơi vào thế thiếu vắng số liệu thực chứng để đối thoại, truy vết trách nhiệm.

Một trong những nội dung nhận được nhiều ý kiến tại hội nghị là yêu cầu chuyển từ tư duy “lồng ghép giới” sang “bảo đảm bình đẳng giới” trong quá trình xây dựng chính sách, pháp luật.

Bà Nguyễn Thị Mai Hoa, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa - Xã hội của Quốc hội khóa XV cho rằng tư duy lập pháp trung tính về giới đang là một rào cản vô hình. Việc quy định đối xử như nhau giữa nam và nữ không đồng nghĩa với đã bảo đảm bình đẳng, bởi hai giới có thể có điều kiện xuất phát, đặc điểm sinh học và vai trò xã hội khác nhau; việc đánh giá chính sách sẽ hoàn toàn vô nghĩa nếu thiếu số liệu bóc tách theo giới...Do đó, việc sửa đổi Luật Bình đẳng giới lần này cần bắt nhịp ngay với nhận thức mới: chuyển từ một khái niệm "lồng ghép" vốn rất mơ hồ, khó đo lường sang "bảo đảm" với các tiêu chí, chỉ số và giải pháp pháp lý cụ thể, rõ ràng.

Đồng quan điểm về tính đồng bộ của hệ thống văn bản, TS. Dương Thị Thanh Mai, nguyên Viện trưởng Viện Khoa học Pháp lý, Bộ Tư pháp đã bóc tách 3 điểm nghẽn thể chế cơ bản: sự đứt gãy trong việc chuyển hóa từ chính sách sang pháp luật; sự lúng túng trong việc đưa nguyên tắc bình đẳng giới vào luật chuyên ngành; và khoảng cách giữa luật trên giấy với luật trong đời sống thực tế.

Tiến sĩ Dương Thị Thanh Mai kiến nghị cần mở rộng thẩm quyền ban hành các biện pháp thúc đẩy bình đẳng giới cho các bộ, ngành và chính quyền địa phương cấp tỉnh, cấp xã, thay vì chỉ bó hẹp ở Quốc hội và Chính phủ như quy định hiện nay.

Bảo đảm nguồn lực thực thi

Tham luận tại hội nghị, PGS.TS. Trần Thị Minh Thi, Phó Viện trưởng Viện Thông tin Khoa học xã hội đã mở rộng tầm nhìn về việc sửa đổi Luật Bình đẳng giới trước các xu thế mới của thời đại. Bà chỉ ra 6 khoảng cách giới mới phát sinh mà luật hiện hành chưa bao quát đầy đủ. Điển hình trong lĩnh vực biến đổi khí hậu và thiên tai: phụ nữ và nam giới chịu mức độ tổn thương kinh tế gần như tương đương nhưng khoảng cách giới lại lộ rõ ở năng lực và cơ hội tham gia phòng ngừa, ra quyết định và quản trị rủi ro tại cộng đồng khi tỷ lệ nữ tham gia thấp hơn hẳn nam giới. Trong thị trường lao động, vấn đề đã chuyển dịch từ "quyền được làm việc" sang "chất lượng việc làm và an sinh xã hội", khi phụ nữ chiếm tỷ lệ áp đảo ở nhóm lao động tự làm và lao động gia đình không hưởng lương. Đặc biệt, sự bất bình đẳng về thời gian trong gia đình, nơi phụ nữ vẫn phải gánh vác phần lớn trách nhiệm chăm sóc không lương, đòi hỏi thể chế pháp lý phải tiếp cận theo hướng xây dựng một nền "kinh tế chăm sóc", có sự chia sẻ trách nhiệm của nhà nước, thị trường và toàn xã hội thay vì coi đó là nghĩa vụ riêng của từng mái nhà.

Ở góc nhìn địa phương, bà Lê Kim Anh, Thành ủy viên, Phó Chủ tịch Ủy ban MTTQ Việt Nam thành phố, Chủ tịch Hội LHPN TP. Hà Nội cho biết, sau 20 năm thi hành Luật Bình đẳng giới, các cấp Hội đã vận dụng luật để tham mưu nhiều chính sách an sinh đột phá như nâng gấp đôi mức quà tặng cho Mẹ Việt Nam anh hùng hay hỗ trợ đặc thù cho thể thao nữ, song bà chỉ rõ những "điểm nghẽn" lớn trong Luật Bình đẳng giới năm 2006 đang cản trở hiệu lực thi hành tại cơ sở: thiếu cơ chế buộc cơ quan soạn thảo tiếp thu, giải trình ý kiến phản biện; chưa quy định trách nhiệm thu thập, công bố dữ liệu giới hằng năm; cấp xã thiếu kinh phí cho bình đẳng giới. Hội LHPN Hà Nội kiến nghị làm rõ trách nhiệm của bộ, ngành, địa phương; yêu cầu UBND các cấp bố trí ngân sách, lồng ghép giới ngay từ khâu lập kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội.

Phó Chủ tịch Thường trực Hội LHPN Việt Nam Trần Lan Phương nhấn mạnh, việc sửa đổi Luật Bình đẳng giới trong dự án luật lần này phải bảo đảm nguyên tắc cốt lõi: phân công, phân cấp, phân quyền phải đi liền với trách nhiệm và hiệu quả quản lý nhà nước khi sắp xếp mô hình tổ chức bộ máy mới; dứt khoát không để phát sinh khoảng trống hay sự chồng chéo thẩm quyền giữa các cơ quan.

Phó Chủ tịch Thường trực Hội LHPN Việt Nam đề nghị Bộ Nội vụ và Chính phủ sớm ban hành kế hoạch tổng kết 20 năm thi hành Luật Bình đẳng giới gửi các bộ, ngành, viện nghiên cứu và trường đại học để tiến hành đánh giá thực chất, đồng bộ. Hội LHPN Việt Nam cũng sẽ tiếp tục nâng cao vai trò đại diện, tăng cường cơ chế giám sát và phản biện xã hội gắn chặt với việc theo dõi, đôn đốc trách nhiệm tiếp thu, giải trình của các cơ quan chủ trì soạn thảo./.