Hoàn thiện thể chế về kinh tế số, yêu cầu của kỷ nguyên mới

Quang cảnh hội thảo.

Phát biểu khai mạc hội thảo, Thứ trưởng Tư pháp Nguyễn Thanh Tú cho biết, hội thảo được tổ chức ít ngày sau khi Hội nghị Trung ương ba khóa XIV ban hành Nghị quyết số 19 về đổi mới mô hình phát triển của Việt Nam. Đây là một nghị quyết có ý nghĩa hết sức quan trọng, xác định đến năm 2035 Việt Nam xây dựng mô hình kinh tế hiệu quả cao, sáng tạo, xanh, tự chủ, bao trùm và hội nhập. Trong đó, tăng trưởng xanh, kinh tế số, kinh tế dữ liệu, kinh tế tuần hoàn và việc khai thác hiệu quả các không gian phát triển mới được xác định là những cấu phần quan trọng của nền kinh tế.

Từ kinh nghiệm quốc tế cũng như thực tiễn Việt Nam thời gian qua cho thấy, khung pháp lý cho kinh tế số về bản chất không phải là xây dựng một hệ thống pháp luật hoàn toàn mới mà vẫn dựa trên nền tảng của hệ thống pháp luật hiện hành, đồng thời bổ sung các quy định để xử lý những đặc trưng, đặc thù của nền kinh tế số. Do đó, trong lần hoàn thiện này, có 3 vấn đề trọng tâm cần quan tâm, đó là phạm vi điều chỉnh pháp luật, mục tiêu của pháp luật và quản lý nhà nước và trọng tâm của thể chế pháp luật đối với kinh tế số.

Thực tế, hệ thống pháp luật của Việt Nam đã từng bước hình thành nền tảng pháp lý cho kinh tế số. Năm 2025, Quốc hội đã thông qua nhiều đạo luật quan trọng như: Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo, Luật Công nghiệp công nghệ số, Luật Thương mại điện tử, Luật Dữ liệu... Đây sẽ là những trụ cột quan trọng của hệ thống pháp luật về kinh tế số. Vấn đề đặt ra hiện nay là cần tiếp tục rà soát, sửa đổi, bổ sung các quy định để hoàn thiện thể chế, cùng với đó nâng cao hiệu quả tổ chức thi hành pháp luật.

Thứ trưởng Tư pháp Nguyễn Thanh Tú.

Thứ trưởng Tư pháp nhấn mạnh yếu tố quyết định vẫn là con người. Nếu nguồn nhân lực không đáp ứng được yêu cầu của nền kinh tế số thì chúng ta cũng khó có thể thúc đẩy sự phát triển của lĩnh vực này.

Ông Nguyễn Thanh Tú đề nghị các nhà khoa học, chuyên gia chia sẻ nhiều ý kiến, kinh nghiệm và đề xuất các giải pháp thiết thực để Bộ Tư pháp tiếp tục hoàn thiện Đề án Chiến lược hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam trong giai đoạn mới, trong đó có nội dung về hoàn thiện thể chế đối với kinh tế số theo tinh thần Nghị quyết số 19 của Trung ương.

Cần xây dựng kiến trúc pháp luật kinh tế số tích hợp

Theo Tiến sĩ Nguyễn Phương Dung, Trường đại học Mở Hà Nội, Nghị quyết Đại hội XIV xác định kinh tế số là một trụ cột quan trọng của mô hình phát triển giai đoạn 2026-2030, với mục tiêu đến năm 2030, tỷ trọng kinh tế số đạt khoảng 30% GDP. Điều này cho thấy kinh tế số không còn là lĩnh vực bổ trợ, mà đã trở thành động lực chiến lược của nền kinh tế.

Tuy nhiên, Tiến sĩ Dung chỉ rõ, kinh tế số không chỉ đưa các giao dịch truyền thống lên môi trường số, mà còn tạo ra các loại tài sản mới, mô hình kinh doanh mới, phương thức chuyển giao giá trị mới và nhiều rủi ro mới như giao dịch xuyên biên giới, tính ẩn danh, rửa tiền, gian lận, an ninh dữ liệu và an ninh mạng.

Vì vậy, pháp luật cần chuyển từ cách tiếp cận bị động sang chủ động, tức là phải nhận diện sớm các hiện tượng mới, xác định đúng bản chất pháp lý và xây dựng khuôn khổ điều chỉnh phù hợp ngay từ đầu. Trọng tâm là vừa tạo hành lang cho đổi mới sáng tạo, vừa kiểm soát được rủi ro trong quá trình phát triển kinh tế số.

Tiến sĩ Nguyễn Thị Ngọc Linh, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh cho rằng, trong bối cảnh chuyển đổi số đang diễn ra mạnh mẽ trên phạm vi toàn cầu, kinh tế số nổi lên như một động lực tăng trưởng chủ đạo, kéo theo sự hình thành và phát triển nhanh chóng của các loại tài sản số với tư cách là một dạng tài sản mới trong nền kinh tế.

Ở Việt Nam, Đảng ta đã sớm xác định phát triển kinh tế số là một trong những trụ cột quan trọng của mô hình tăng trưởng mới, đồng thời nhấn mạnh yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa thích ứng với kỷ nguyên số, trong đó pháp luật giữ vai trò trung tâm trong điều chỉnh các quan hệ xã hội mới phát sinh. Tuy nhiên, hệ thống pháp luật hiện hành vẫn chưa theo kịp thực tiễn phát triển, nhất là việc thiếu vắng khung pháp lý đầy đủ, thống nhất về tài sản số, từ khái niệm, chế độ sở hữu đến cơ chế giao dịch và bảo vệ quyền.

Từ thực tiễn đó, tại hội thảo, nhiều chuyên gia đã tập trung phân tích về giới hạn của khuôn khổ pháp luật thuế hiện hành trong quản lý kinh tế số; các khoảng trống pháp lý làm gia tăng nguy cơ thất thu; định hướng hoàn thiện pháp luật theo hướng bảo đảm thu đúng, thu đủ, kịp thời, khả thi và phù hợp xu thế quản trị thuế hiện đại.

Theo Tiến sĩ Lê Minh Nghĩa, Hiệp hội Tư vấn Tài chính Việt Nam, chúng ta cần xây dựng kiến trúc pháp luật kinh tế số tích hợp; hoàn thiện văn bản hướng dẫn theo nguyên tắc tương xứng và trung lập công nghệ; thiết lập cơ chế điều phối liên ngành thường trực; xây dựng cổng tuân thủ số và cơ chế “một lần khai báo”; tăng cường bảo vệ người tiêu dùng số và cơ chế phân bổ thiệt hại...

Một số ý kiến đề nghị cần chú trọng đến việc chia sẻ dữ liệu giữa lĩnh vực công và lĩnh vực tư. Đây chính nguồn dữ liệu phong phú và động lực cho phát triển nền kinh tế số. "Nguồn dữ liệu của chúng ta hiện nay rất dồi dào nhưng các doanh nghiệp được sử dụng như thế nào để khai thác hiệu quả phục vụ lại dịch vụ công.. lại đang thiếu vắng cơ sở pháp lý. Các doanh nghiệp rất mong Bộ Tư pháp nghiên cứu thể chế về vấn đề này để các doanh nghiệp được tham gia một cách minh bạch, thích ứng", bà Đỗ Thúy Lan, đại diện Công ty FPT, chia sẻ.