'Hoàng Lê nhất thống chí' và 'Đại Nam nhất thống chí' khác nhau thế nào?

Trong kho tàng di sản thư tịch cổ của Việt Nam, có những tác phẩm mà chỉ nghe qua tên gọi đã gợi lên sự đồ sộ và tầm vóc của một thời đại. “Hoàng Lê nhất thống chí” và “Đại Nam nhất thống chí” là hai cái tên vô cùng quen thuộc đối với những ai yêu thích lịch sử và văn hóa nước nhà. Tuy nhiên, sự xuất hiện trùng lặp của cụm từ “nhất thống chí” (hiểu nôm na là ghi chép về sự thống nhất) đã khiến không ít độc giả đại chúng lầm tưởng đây là hai bộ sách cùng thể loại, hoặc mang nội dung nối tiếp nhau.

Khác biệt của “Hoàng Lê nhất thống chí” và “Đại Nam nhất thống chí”

Thực tế, đây là hai công trình được xây dựng trên hai hệ quy chiếu hoàn toàn khác biệt: Một cuốn định vị dân tộc theo trục thời gian đầy biến động (lịch sử - văn học) và một bộ sách định vị quốc gia theo trục không gian vật lý (địa chí). Việc phân định rõ ràng sự khác biệt này là chìa khóa để thấu hiểu sự phong phú của nền học thuật nước nhà.

“Hoàng Lê nhất thống chí” thuộc thể loại tiểu thuyết lịch sử. (Ảnh minh họa: AI)

Sự phân tách đầu tiên và cốt lõi nhất giữa hai kiệt tác này nằm ở thể loại văn bản và những người đã chắp bút tạo nên chúng. “Hoàng Lê nhất thống chí” (ghi chép về sự thống nhất của vương triều nhà Lê) là kiệt tác thuộc thể loại tiểu thuyết lịch sử chương hồi. Tác phẩm này không phải do triều đình ra lệnh biên soạn, mà là một sáng tác mang tính tư nhân. Cụ thể, đây là tác phẩm của Ngô gia văn phái - một dòng họ danh gia vọng tộc có truyền thống khoa bảng lẫy lừng ở làng Tả Thanh Oai (Thanh Oai, Hà Nội).

Các học giả chính chắp bút bao gồm Ngô Thì Chí, Ngô Thì Du, và có thể được hoàn thiện thêm bởi các thế hệ sau. Bộ sách mang đậm dấu ấn sáng tạo cá nhân, sự quan sát thời cuộc sắc bén của những trí thức sống ngay trong tâm bão lịch sử.

Ngược lại, “Đại Nam nhất thống chí” (ghi chép về sự thống nhất của nước Đại Nam) là bộ bách khoa toàn thư về địa lý (sách địa chí). Đây là một công trình mang tầm vóc quốc gia, được biên soạn bởi cơ quan học thuật tối cao của triều đình là Quốc sử quán triều Nguyễn. Dưới sự chỉ đạo của hoàng đế Tự Đức vào nửa cuối thế kỷ 19, các sử quan đại thần đã phải thu thập dữ liệu từ khắp các địa phương để tổng hợp nên bộ sách. Do đó, tác phẩm mang tính chính thống, hành chính và là đại diện cho góc nhìn của nhà nước phong kiến.

Bởi khác nhau về thể loại, nội dung mà hai bộ sách truyền tải mang hai sắc thái hoàn toàn đối lập. Khi lật mở “Hoàng Lê nhất thống chí”, độc giả bị cuốn vào một dòng chảy thời gian đầy biến động và kịch tính. Tác phẩm gồm 17 hồi, tái hiện lại một giai đoạn lịch sử bi tráng của dân tộc. Bắt đầu từ cuối thế kỷ 18 khi triều đình Lê - Trịnh suy tàn, chìm trong thói sa đọa, tiếp đó là sự trỗi dậy thần tốc của phong trào Tây Sơn với hình tượng người anh hùng áo vải Nguyễn Huệ (Quang Trung) đại phá quân Thanh; và kết thúc bằng sự kiện Lê Chiêu Thống chạy trốn sang phương Bắc. Tác phẩm tập trung vào con người, sự kiện, mưu mô chính trị và các trận đánh.

Trong khi đó, “Đại Nam nhất thống chí” lại vẽ ra một bức tranh không gian tĩnh lặng, chi tiết và rộng lớn. Nó không kể chuyện đánh nhau hay tranh quyền đoạt vị. Thay vào đó, bộ sách miêu tả cặn kẽ mọi khía cạnh địa lý, hành chính và văn hóa của từng tỉnh thành trải dài từ ải Nam Quan đến mũi Cà Mau. Mỗi quyển tương ứng với một tỉnh, được hệ thống hóa theo các danh mục chuẩn mực như lịch sử hình thành, cương vực, hình thế, núi sông, khí hậu, thổ sản, phong tục, thành trì, hộ khẩu và các nhân vật lịch sử của vùng đất đó.

“Đại Nam nhất thống chí” là một bộ bách khoa toàn thư về địa lý. (Ảnh minh họa: AI)

Sự khác biệt hấp dẫn nhất giữa hai tác phẩm nằm ở bút pháp thể hiện. “Hoàng Lê nhất thống chí” là đỉnh cao của văn xuôi chữ Hán. Vì là tiểu thuyết, các tác giả họ Ngô đã kết hợp xuất sắc giữa sự thật lịch sử và nghệ thuật miêu tả tâm lý nhân vật. Điểm làm nên sự vĩ đại của tác phẩm là tính khách quan hiếm có. Mặc dù Ngô gia văn phái là những cựu thần luôn mang nặng tư tưởng “tôn Lê” (trung thành với nhà Lê), nhưng khi đối diện với lịch sử, họ đã vượt qua định kiến để khắc họa Hoàng đế Quang Trung - Nguyễn Huệ như một bậc thiên tài quân sự, vị anh hùng cái thế cứu dân tộc khỏi họa ngoại xâm.

Đồng thời, họ cũng không ngần ngại lột tả sự hèn nhát, ươn hèn của vua quan nhà Lê. Bút pháp hào sảng, bi tráng này khiến tác phẩm có sức sống mãnh liệt ngang tầm với “Tam quốc diễn nghĩa” của Trung Hoa.

Trái lại, “Đại Nam nhất thống chí” mang văn phong của khoa học thống kê, cô đọng, chính xác, khách quan và phi cảm xúc. Mục đích của nó là cung cấp thông tin thực chứng để triều đình nắm rõ tài nguyên, dân số nhằm cai trị đất nước và thu thuế. Do đó, bút pháp hoàn toàn không có sự bay bổng hay hư cấu văn chương, mà tuân thủ nghiêm ngặt tính xác thực của dữ liệu.

Giá trị 2 tác phẩm trong thời đại ngày nay

Dù khác biệt hoàn toàn về bản chất, cả hai bộ sách đều trở thành những bảo vật vô giá đối với nhiều ngành khoa học hiện đại.

“Hoàng Lê nhất thống chí” là tài liệu vàng cho ngành Văn học và Sử học. Nó giúp chúng ta thấu hiểu tâm lý xã hội, bầu không khí chính trị và diện mạo của các nhân vật lịch sử cuối thế kỷ 18 mà các bộ chính sử khô khan thường bỏ qua.

Trong khi đó, “Đại Nam nhất thống chí” lại là tài liệu nền tảng cho ngành Địa lý, Lịch sử, Dân tộc học và Văn hóa học. Đặc biệt, trong bối cảnh địa chính trị đương đại, bộ sách này cung cấp những bằng chứng pháp lý và lịch sử đanh thép, khẳng định chủ quyền lãnh thổ và lãnh hải của Việt Nam (bao gồm cả các ghi chép về việc quản lý quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa) đã được nhà Nguyễn xác lập và thực thi một cách toàn vẹn.

Tóm lại, nếu “Hoàng Lê nhất thống chí” là phần hồn ghi lại những cơn bão táp của lòng người và thời cuộc, thì “Đại Nam nhất thống chí” lại là phần xác phác họa nên hình hài gấm vóc của non sông. Sự hiện diện song hành của hai kiệt tác này chứng minh cho một nền văn hiến Việt Nam phát triển rực rỡ, uyên bác và toàn diện trên mọi bình diện tri thức.