Hồi kết cho những tranh cãi bủa vây bom tấn đang gây bão 'The Odyssey'

Khi đặt Nolan vào tiến trình phát triển của lịch sử điện ảnh, không khó để nhận ra ông là kiểu đạo diễn tác giả (auteur) điển hình, với việc kiểm soát gần như toàn bộ câu chuyện, ngôn ngữ hình ảnh, chủ đề và cả định dạng trình chiếu, qua đó kiến tạo một không gian sáng tạo đậm tính cá nhân và tự do.

Song điều khiến Nolan đặc biệt, trở thành “của hiếm” của điện ảnh đương đại, là dù tác phẩm của ông phức tạp đến đâu, chúng vẫn luôn tạo nên cơn sốt phòng vé mỗi khi ra mắt. Đặc biệt, sau Oppenheimer, tiếng nói của Nolan với các hãng phim Hollywood càng trở nên có trọng lượng.

Chẳng thế mà ngay sau khi Nolan mang về cho Universal 9 tượng vàng Oscar cùng gần một tỷ USD doanh thu ngay trong lần đầu hai bên hợp tác, hãng phim này đã ngay lập tức đặt vào tay đạo diễn 55 tuổi khoản ngân sách 250 triệu USD cho tác phẩm tiếp theo, để ông mặc sức hiện thực hóa những ý tưởng điên rồ của mình.

Và đó là cách The Odyssey ra.

Một Nolan "vừa lạ vừa quen"

Sau 10 năm chiến đấu đẫm máu tại thành Troy, Odysseus (Matt Damon), vua của vương quốc Ithaca, người đứng sau mưu kế ngựa gỗ thành Troy huyền thoại, cùng đội quân Hy Lạp đã giành được chiến thắng oanh liệt. Giữa niềm hân hoan trở về nhà, Odysseus quyết định tách khỏi đoàn tàu của Agamemnon để rẽ sang một hướng khác với hy vọng con đường mới sẽ về nhà nhanh hơn.

Ở Ithaca lúc bấy giờ, sau khi nghe tin chiến thắng, Penelope (Anne Hathaway) và Telemachus (Tom Holland), vợ và con của Odysseus luôn mong ngóng ngày người đứng đầu đất nước quay về. Song, họ không biết rằng hành động rẽ hướng ngoài khơi của Odysseus chính là khởi nguồn cho hành trình lang bạt giữa đại dương kéo dài 10 năm của ông và đồng đội.

Xứ sở vắng bóng vua, Ithaca dần trở nên loạn lạc khi nhiều kẻ cầu hôn từ nhiều vương quốc kéo đến, mong mỏi một ngày Penelope gật đầu tái giá để một người trong số chúng có thể lên ngôi vương. Antinous (Robert Pattinson) là một trong những kẻ gian manh luôn chực chờ cơ hội này.

The Odyssey có kinh phí 250 triệu USD.

Thoạt nhìn, rất dễ để cho rằng, một trường ca đậm màu sắc kỳ ảo như The Odyssey dường như nằm ngoài vùng sáng tạo quen thuộc của Christopher Nolan, đạo diễn thường gắn với khoa học viễn tưởng, lịch sử hiện đại và những khái niệm vật lý phức tạp. Thế nhưng, xét về cấu trúc tự sự, Odyssey lại mang nhiều yếu tố phi tuyến tính, khá gần với cách kể chuyện Nolan theo đuổi xuyên suốt sự nghiệp, đặc biệt là việc liên tục dịch chuyển giữa hiện tại, quá khứ, ký ức và lời kể của các nhân vật.

Christopher Nolan giữ lại tinh thần ấy trong The Odyssey. Tuy nhiên, cấu trúc phi tuyến lần này không nhằm tạo ra một câu đố trí tuệ như ở nhiều tác phẩm trước đây của ông. Quá khứ và hiện tại đan xen chủ yếu để diễn tả trạng thái tinh thần của một người lính sống sót sau chiến tranh: cuộc chiến có thể đã khép lại trong lịch sử, nhưng vẫn tiếp tục diễn ra trong ký ức, nỗi ám ảnh và cảm giác tội lỗi của người trở về.

Đây cũng là điểm giúp Odysseus bước vào hệ thống nhân vật quen thuộc của Nolan. Nhà làm phim từ lâu bị hấp dẫn bởi những người đàn ông sở hữu trí tuệ hoặc năng lực vượt trội, nhưng chính khả năng ấy lại đẩy họ và những người xung quanh đến gần thảm họa, đơn cử như Bruce Wayne, Cobb hay gần nhất là J. Robert Oppenheimer.

Odysseus không quá khác biệt với những nhân vật ấy. “Con ngựa thành Troy” chứng minh tài thao lược của ông, mang lại chiến thắng cho quân Hy Lạp sau một cuộc chiến kéo dài. Nhưng chiến công đó cũng mở đường cho sự sụp đổ của thành Troy, cuộc tàn sát dân chúng và chuỗi ám ảnh tiếp tục đeo bám những người sống sót.

Dưới cách nhìn của Nolan, Odysseus thắng trận, song chiến thắng ấy lại đẩy ông vào một cuộc lưu đày kéo dài cả về thể xác lẫn tinh thần. Từ một thủ lĩnh luôn tin rằng mình có thể kiểm soát mọi tình thế, Odysseus bị kéo xuống vị thế của một con người bình thường, có thể mắc sai lầm, chịu đau đớn và bất lực trước những hậu quả do chính mình gây ra. Cuộc trở về Ithaca vì thế không chỉ là hành trình tìm lại quê hương, vợ con hay ngai vàng, mà còn là nỗ lực tìm lại phần người đã bị chiến tranh bào mòn.

Trường đoạn Odysseus gặp lại vong hồn của đồng đội và người thân đã khuất tại vùng đất của Hades là một cảnh đắt giá, khắc họa rõ nét sự kiệt quệ của một kẻ từng ở trên đỉnh cao giờ lại mất hết tất cả và phải đối diện với chính cái bóng đen tối trong tâm hồn mình. Tuy nhiên, chỉ có cách đối mặt trực diện với lỗi lầm quá khứ mới khiến một người có đủ dũng cảm để tha thứ cho chính bản thân.

The Odyssey cũng đánh dấu lần Nolan tiến gần rõ rệt đến thể loại kinh dị, cụ thể là body horror. Phân đoạn đoàn quân của Odysseus bước vào nơi ở của phù thủy Circe và bị biến thành lợn được xây dựng như một cơn ác mộng về sự biến dạng. Nỗi kinh hoàng đến từ những hình hài méo mó, và cả ở nguy cơ con người đánh mất lý trí, ngôn ngữ và phẩm giá của chính mình.

Qua góc nhìn của Nolan, Odysseus không chỉ tìm đường trở về Ithaca mà còn phải đối diện với những ám ảnh và lỗi lầm do chiến tranh để lại.

Khi Nolan "giải thiêng" sử thi Homer

Trong trường ca của Homer, xung đột giữa Odysseus và thế giới thần linh là một trục tư tưởng cốt lõi, thể hiện cuộc đối đầu giữa ý chí con người với định mệnh.

Trong phim, Nolan thực hiện một thay đổi quan trọng so với nguyên tác khi giảm đáng kể sự hiện diện trực tiếp của các vị thần, hướng đến một Odysseus hiện đại, dễ đồng cảm hơn, thay vì tái tạo nguyên vẹn thế giới quan tôn giáo của người Hy Lạp cổ đại.

Các vị thần hiếm khi hiện thân rõ ràng. Những tai họa giáng xuống đoàn thuyền có thể là sự trừng phạt của thần linh, nhưng cũng có thể bắt nguồn từ lòng kiêu ngạo, sự độc đoán và những quyết định thiếu sáng suốt của người lãnh đạo.

Dù vậy, sự “giải thiêng” này cũng là một trong những điểm gây tranh luận. Việc tiết chế vai trò của thần linh và những yếu tố bất định khiến thế giới trong phim phần nào mất đi vẻ kỳ diệu, phóng túng và khó đoán vốn làm nên sức sống cho trường ca của Homer.

Sự thay đổi còn thể hiện rõ trong cách xây dựng nhân vật trung tâm. Odysseus của Homer là một con người đa diện: thông minh, láu lỉnh, giỏi hùng biện, biết nói dối, thích hưởng thụ và đôi khi kiêu ngạo đến mức tự chuốc lấy tai họa. Trong phiên bản của Nolan, ông hiện lên như một người chỉ huy già dặn, thực dụng, ít lời và đã bị chiến tranh bào mòn.

Sự hài hước, dục vọng và khả năng thao túng người khác bằng ngôn từ được tiết chế, nhường chỗ cho vẻ mệt mỏi cùng cảm giác tội lỗi kéo dài. Nolan vì thế xây dựng Odysseus như một người lính phải học cách sống tiếp sau khi nhận ra chiến thắng của mình đã được đánh đổi bằng quá nhiều sinh mạng. Cách dàn dựng này gợi nhớ đến Dunkirk, nơi Nolan đặt khán giả vào cảm giác ngột ngạt, hỗn loạn và bất lực của những con người mắc kẹt giữa chiến trường.

The Odyssey gần gũi hơn với khán giả hiện đại, song cũng làm dấy lên tranh luận khi giảm bớt yếu tố thần thánh trong sử thi Homer.

Sau cùng, The Odyssey một lần nữa cho thấy khả năng đặc biệt của Christopher Nolan trong việc dung hòa những yếu tố tưởng như đối lập. Qua tay ông, câu chuyện đã được kể suốt hàng nghìn năm vẫn hiện lên vừa xa lạ, vừa gần gũi, đồng thời mang đậm những triết lý mang tính thời đại.

The Odyssey có thể chưa phải tác phẩm hoàn hảo hay xuất sắc nhất của Christopher Nolan, nhưng khó phủ nhận đây là một trong những canh bạc lớn và giàu tham vọng nhất sự nghiệp ông, sau hơn hai thập niên liên tục thử thách giới hạn của điện ảnh đại chúng.