Hội nghị COP31: Không thể có công lý khí hậu nếu không có bình đẳng giới

Hội nghị COP31 diễn ra tại Antalya (Thổ Nhĩ Kỳ) từ ngày 9 đến 20/11/2026

Chi phí giới trong khủng hoảng khí hậu

Khoảng 3,5 tỷ người hiện rất dễ bị tổn thương cao trước biến đổi khí hậu, hơn 90% số ca tử vong do thảm họa liên quan đến khí hậu trong hai thập kỷ qua xảy ra ở các nước đang phát triển. Ô nhiễm không khí, bao gồm cả việc đốt nhiên liệu hóa thạch, cướp đi sinh mạng của khoảng 7 triệu người trên toàn cầu. 

Có thể thấy, cuộc khủng hoảng khí hậu là một trong những vấn đề cấp bách nhất của thời đại chúng ta. Nó đe dọa đảo ngược tiến trình về quyền con người và phát triển bền vững, đồng thời làm trầm trọng thêm tình trạng bất bình đẳng giới.

Hạn hán ở Myanmar

Từ những trận hạn hán kéo dài ở châu Phi đến lũ lụt khốc liệt tại Đông Nam Á, phụ nữ và trẻ em gái luôn là nhóm chịu tác động nặng nề nhất. Họ chiếm đa số trong lực lượng sản xuất nông nghiệp quy mô nhỏ tại các nước đang phát triển, đồng thời gánh vác phần lớn công việc chăm sóc gia đình. Khi thời tiết cực đoan tàn phá sinh kế, nguồn nước sạch khan hiếm và hạ tầng y tế đổ vỡ, phụ nữ không chỉ đối mặt với nguy cơ nghèo đói và mất an ninh lương thực, mà còn đứng trước nguy cơ gia tăng bạo lực giới và gián đoạn nghiêm trọng các dịch vụ chăm sóc sức khỏe sinh sản.

Tại COP31, Cơ quan Liên hợp quốc về Bình đẳng giới và Trao quyền cho phụ nữ (UN Women) đã công bố báo cáo chiến lược: "Tiến trình của phụ nữ thế giới 2026: Bình đẳng giới trong thời kỳ khủng hoảng khí hậu". UN Women cảnh báo rằng khủng hoảng khí hậu không chỉ là bài toán sinh thái hay kỹ thuật, mà là một cuộc khủng hoảng bất bình đẳng giới mang chi phí kinh tế và xã hội nặng nề.

Lần đầu tiên, khái niệm "Chi phí giới trong khủng hoảng khí hậu" được định lượng cụ thể tại một kỳ COP, phơi bày thực trạng phụ nữ đang phải trả giá đắt nhất cho những tổn thất môi trường mà họ ít gây ra nhất. Tại các quốc gia đang phát triển, biến đổi khí hậu khiến phụ nữ và trẻ em gái phải mất thêm 2,5 đến 4 giờ mỗi ngày chỉ để thu gom nước sạch và nhiên liệu. Thu nhập của các hộ gia đình nông nghiệp do phụ nữ làm chủ hộ giảm mạnh hơn 16% so với hộ do nam giới làm chủ trong các đợt hạn hán, thiên tai dài ngày.

Bên cạnh đó, khủng hoảng môi trường làm gia tăng tỷ lệ sinh non, biến chứng thai sản do nguồn nước nhiễm mặn và nắng nóng cực đoan. Phụ nữ chiếm hơn 80% số người phải di dời trong nước (IDPs) do thiên tai, kéo theo rủi ro bạo lực giới và tảo hôn tăng vọt tại các vùng di cư. Trên toàn cầu, 1,5 tỷ trẻ em phải đối mặt với các đợt nắng nóng ngày càng thường xuyên, kéo dài hoặc dữ dội hơn.

Ngoài ra, mặc dù phụ nữ giữ vai trò tuyến đầu trong thích ứng khí hậu, chưa đầy 1% tổng nguồn vốn tài chính khí hậu quốc tế chảy trực tiếp tới các tổ chức quyền phụ nữ ở cấp cơ sở.

Bà Celeste Saulo - Tổng thư ký của Tổ chức Khí tượng Thế giới (WMO) tại COP31

Từ Belém đến Antalya: Bài kiểm tra cho những cam kết ngoại giao

COP31 là một phép thử quan trọng đối với cam kết của thế giới. Nếu các nhà lãnh đạo toàn cầu tiếp tục xem nhẹ vai trò và tiếng nói của phụ nữ, mọi mục tiêu hãm đà tăng nhiệt độ Trái Đất sẽ mãi chỉ nằm trên giấy. Đã đến lúc thế giới phải nhìn nhận: Không thể có công lý khí hậu nếu không có bình đẳng giới.

Tại COP30 diễn ra ở Belém (Brazil) năm 2025, cộng đồng quốc tế từng ghi nhận một bước tiến quan trọng với việc thông qua Kế hoạch Hành động Giới Belém - một khuôn khổ chiến lược 9 năm (2026–2034) nhằm lồng ghép bình đẳng giới vào mọi trụ cột của hành động khí hậu toàn cầu. Bước sang COP31, câu hỏi đặt ra đối với giới ngoại giao đa phương là: Liệu Kế hoạch Belém sẽ trở thành một công cụ chuyển đổi thực chất hay chỉ dừng lại ở một văn kiện mang tính biểu tượng nằm trên kệ sách của Liên Hợp Quốc?

Các đại biểu dự hội nghị COP31

Một góc nhìn sai lầm phổ biến trong ngoại giao khí hậu truyền thống là nhìn nhận phụ nữ đơn thuần như những "nạn nhân yếu thế" cần được hỗ trợ. Thực tế tại các điểm nóng khí hậu cho thấy điều ngược lại: phụ nữ và giới trẻ chính là những kiến trúc sư hàng đầu của năng lực tự cường cộng đồng. Sự tiến triển về vai trò, sự hiện diện và quyền quyết định của phụ nữ trong tiến trình đàm phán khí hậu toàn cầu đã trải qua một hành trình dài - đi từ việc được xem như nhóm đối tượng dễ bị tổn thương cho đến khi trở thành những người kiến tạo chính sách và lãnh đạo hành động. Từ việc quản lý nguồn tài nguyên thiên nhiên, lưu giữ giống cây trồng bản địa, cho đến việc tổ chức các mạng lưới cứu trợ tự quản khi thiên tai xảy ra, phụ nữ luôn sở hữu tri thức địa phương và kỹ năng ứng phó linh hoạt. Việc gạt bỏ phụ nữ ra khỏi các cơ quan ra quyết định về khí hậu - từ cấp hội đồng làng xã đến các phái đoàn đàm phán tại COP - không chỉ là một sự bất công mang tính hệ thống, mà còn làm suy giảm đáng kể hiệu quả của các chính sách khí hậu quốc gia.

Như nhiều nhà phân tích ngoại giao độc lập nhận định tại COP31, việc lồng ghép bình đẳng giới vào Kế hoạch Hành động Khí hậu Quốc gia (NDC) không phải là một "tiêu chí phụ" hay một nghĩa vụ mang tính trang trí. Đó là điều kiện tiên quyết để đảm bảo tính bền vững của bất kỳ chiến lược thích ứng khí hậu nào. Một xã hội không thể xây dựng năng lực chống chịu hiệu quả khi một nửa dân số của họ bị bỏ lại phía sau trong các kế hoạch chuẩn bị và ứng phó với thảm họa.

Tại COP31, áp lực từ Quỹ Dân số Liên hợp quốc (UNFPA) và các tổ chức xã hội dân sự đang buộc các quốc gia phải nhìn nhận bình đẳng giới không phải là một "tiêu chí phụ", mà là trụ cột của năng lực tự cường khí hậu. Việc triển khai Kế hoạch Hành động Giới Belém đòi hỏi các gói tài chính khí hậu phải được phân bổ trực tiếp cho các dịch vụ chăm sóc sức khỏe sinh sản, bảo vệ phụ nữ và trao quyền quyết định cho giới trẻ.

Mục tiêu Net Zero (phát thải ròng bằng “0”) của thế giới

Biến đổi khí hậu không chỉ là bài toán của công nghệ hay năng lượng. Đó là bài toán về công lý xã hội. Nếu các quốc gia tiếp tục gạt phụ nữ ra khỏi trung tâm của các Kế hoạch Hành động Khí hậu Quốc gia (NDC), mọi giải pháp khí hậu toàn cầu đều sẽ dừng lại ở mức nửa vời và kém hiệu quả. Các chương trình nghị sự tại COP31 sẽ dành không gian để tôn vinh và lắng nghe tiếng nói của phụ nữ bản địa, phụ nữ vùng nông thôn và các cộng đồng dễ bị tổn thương - những người trực tiếp đúc rút kinh nghiệm thực tiễn trong quản lý tài nguyên thiên nhiên và phục hồi sinh thái.

Góc nhìn của phụ nữ mang đến COP31 sự cân bằng cần thiết: Kết nối giữa sinh thái và an sinh xã hội. Khi phụ nữ lãnh đạo, các chính sách khí hậu không chỉ dừng lại ở việc cắt giảm bao nhiêu tấn CO2, mà còn là việc đảm bảo trẻ em có nước sạch để uống, cộng đồng có sinh kế bền vững và không ai bị bỏ lại phía sau trong cuộc dịch chuyển sang năng lượng xanh.

Nguồn: UN, UN Women