Hồi sinh khu phố cảng mang dấu ấn Đông - Tây

Nhà thờ Chính thống Phục sinh Hakodate, một công trình kiến trúc theo phong cách châu Âu tại Hakodate.

Nơi đây từ lâu nổi tiếng với những con dốc đặc trưng, các tòa nhà lịch sử và cảnh quan đô thị mang đậm dấu ấn của thời kỳ mở cửa giao thương quốc tế. Trong bối cảnh nhiều thành phố địa phương của Nhật Bản phải đối mặt với sự suy giảm dân số và quá trình già hóa nhanh chóng, khu vực này đang trở thành ví dụ tiêu biểu cho cách tận dụng di sản kiến trúc để tái tạo sức sống kinh tế và cộng đồng.

Điểm nổi bật nhất của khu phố là những công trình kiến trúc giao thoa giữa Đông và Tây, phản ánh lịch sử giao thương với nước ngoài từ thế kỷ XIX. Không ít ngôi nhà tại đây có tầng một mang phong cách Nhật Bản truyền thống với cấu trúc gỗ, cửa trượt và mái ngói, trong khi tầng hai lại được thiết kế theo phong cách châu Âu với ban công, cửa sổ lớn và những chi tiết trang trí tinh tế. Sự kết hợp này tạo nên một cảnh quan độc đáo hiếm thấy, nơi các yếu tố bản địa và ngoại lai cùng tồn tại hài hòa. Bên cạnh đó là những nhà kho cổ, nhà thờ, hội trường công cộng và các tòa nhà hành chính cũ, tất cả góp phần hình thành nên một không gian đô thị mang tính lịch sử sâu sắc.

Tuy nhiên, vẻ đẹp kiến trúc không thể che giấu những khó khăn mà khu phố đang phải đối mặt. Dân số địa phương từng đạt đỉnh khoảng 350.000 người vào thập niên 1980 nhưng đã giảm mạnh xuống còn khoảng 240.000 người vào năm 2023. Sự suy giảm này kéo theo tình trạng nhiều ngôi nhà và khu đất bị bỏ trống, tạo nên những khoảng trống rải rác trong đô thị, thường được gọi là hiện tượng “lõm đất”. Những khu vực không được sử dụng không chỉ làm gián đoạn cảnh quan mà còn khiến hoạt động kinh tế suy yếu, làm giảm sức hút của khu phố đối với cư dân mới và du khách.

Một ngôi nhà có phong cách kiến trúc giao thoa Đông - Tây với tầng 1 là kiến trúc kiểu Nhật và tầng 2 là kiến trúc kiểu Âu.

Trước thách thức đó, chính quyền địa phương đã triển khai một dự án tái phát triển với mục tiêu xây dựng mô hình đô thị kết hợp giữa nhà ở và du lịch. Ý tưởng cốt lõi là biến các công trình lịch sử thành nguồn lực kinh tế, thay vì chỉ bảo tồn như những di sản tĩnh. Trong mô hình này, sự hợp tác giữa khu vực công và khu vực tư nhân đóng vai trò then chốt, nhằm tạo ra các dự án vừa mang giá trị văn hóa vừa có tính khả thi về tài chính.

Một trong những đơn vị giữ vai trò trung tâm trong quá trình này là một công ty tái thiết khu vực được thành lập theo hình thức hợp tác công - tư vào năm 2021, công ty TNHH Tái thiết Khu vực phía Tây Hakodate (HWeR).Người đứng đầu công ty, ông Taku Kitayama, đã chuyển đến từ tỉnh Saitama và mang theo kinh nghiệm từ khu vực tư nhân để thúc đẩy quá trình hồi sinh đô thị. Ông nhấn mạnh rằng giá trị lớn nhất của khu phố nằm ở sự pha trộn giữa cái cũ và cái mới: “Đây là nơi mà những con đường cũ, các tòa nhà lịch sử và những yếu tố hiện đại cùng tồn tại. Vì vậy, điều quan trọng là phải tận dụng chính sự pha trộn đó thông qua cải tạo và tái định vị thương hiệu”.

Một con dốc lát đá ong ở khu phố phía Tây thành phố Hakodate.

Theo ông Kitayama, việc bảo tồn không thể chỉ dựa vào ngân sách công mà cần được hỗ trợ bởi các mô hình kinh doanh bền vững. Ông nói: “Thay vì sử dụng các công trình theo cách cũ, muốn vận hành chúng sao cho có thể tạo ra lợi nhuận ổn định. Khi có dòng tiền, chúng ta mới có thể bảo tồn lâu dài các tòa nhà và cả khu phố”. Cách tiếp cận này phản ánh xu hướng mới trong quản lý di sản tại Nhật Bản, nơi việc tái sử dụng công trình lịch sử được xem là chìa khóa để duy trì sức sống đô thị.

Những dự án cụ thể đã bắt đầu mang lại kết quả rõ rệt. Một tòa nhà hành chính cũ xây dựng từ năm 1909 đã được cải tạo thành nhà hàng, trở thành điểm dừng chân mới cho du khách. Một công trình khác từng là văn phòng của một công ty thủy sản từ năm 1913 đã được chuyển đổi thành văn phòng làm việc hiện đại cho doanh nghiệp tư nhân. Những thay đổi này không chỉ giúp kéo dài vòng đời của các công trình lịch sử mà còn góp phần tạo ra việc làm và thúc đẩy kinh tế địa phương.

Năm 2025, công ty tái thiết tiếp tục mở rộng hoạt động khi thành lập một doanh nghiệp chuyên cho thuê nhà bỏ trống, với sự hỗ trợ tài chính từ các đối tác tư nhân và tổ chức tài chính địa phương. Mô hình này nhằm biến những căn nhà bị bỏ hoang thành bất động sản cho thuê, thu hút cư dân mới và giảm thiểu tình trạng “lõm đất”. Việc đưa các ngôi nhà cũ trở lại vòng quay sử dụng được xem là bước đi quan trọng để tái thiết cấu trúc cộng đồng.

Không chỉ dừng lại ở việc cải tạo kiến trúc, các nỗ lực còn hướng đến việc tạo dựng bản sắc mới cho khu phố. Những con dốc nhìn ra biển, sự hiện diện của ngọn núi phía sau và các công trình mang phong cách hỗn hợp Đông - Tây đang được quảng bá như một thương hiệu du lịch đặc trưng. Các sự kiện văn hóa, hoạt động cộng đồng và chương trình trải nghiệm được tổ chức thường xuyên nhằm thu hút cả du khách lẫn cư dân trẻ tuổi.

Ông Kitayama nhận định rằng thành phố này từ khi mở cửa giao thương đã luôn là nơi tiếp nhận các yếu tố từ bên ngoài. Ông nói: “Sự pha trộn giữa phong cách Nhật và phương Tây chính là nền tảng tạo nên bản sắc của khu phố. Thành phố được hình thành thông qua quá trình hòa trộn và dung hợp những yếu tố khác nhau”. Chính triết lý này đang trở thành kim chỉ nam cho quá trình tái thiết hiện nay, nơi quá khứ không bị xóa bỏ mà được chuyển hóa thành nguồn cảm hứng cho tương lai.

Dù vẫn còn nhiều thách thức, những kết quả bước đầu cho thấy hướng đi này đang mang lại hy vọng mới. Việc biến các công trình lịch sử thành nhà hàng, khách sạn hay văn phòng không chỉ giúp bảo tồn di sản mà còn tạo ra một hệ sinh thái kinh tế mới. Khi du khách tìm đến để trải nghiệm không gian kiến trúc độc đáo, còn cư dân mới bắt đầu chuyển đến sinh sống, khu phố từng đối mặt với nguy cơ suy tàn đang dần lấy lại nhịp sống.

Trong bối cảnh nhiều đô thị địa phương tại Nhật Bản phải vật lộn với sự suy giảm dân số, câu chuyện của khu phố cảng này cho thấy một hướng tiếp cận khác: thay vì phá bỏ cái cũ để xây dựng cái mới, việc tận dụng những giá trị lịch sử và biến chúng thành động lực phát triển có thể mở ra con đường bền vững hơn. Giữa những con dốc nhìn ra biển và các tòa nhà mang dấu ấn Đông - Tây, một chương mới của đô thị đang dần được viết nên, nơi quá khứ và hiện tại cùng tồn tại để hướng tới tương lai.