Hội vật ngày xuân, ngẫm về ứng xử sống

Hội vật ngày xuân là một truyền thống văn hóa được thể hiện vui vẻ, hài hòa trên tranh dân gian Đông Hồ. Ảnh: TL

Sới vật thường được tổ chức trước sân Đình, nơi vốn là trung tâm tinh thần của làng Việt. Đình là nơi thờ Thành hoàng, nơi hội họp cộng đồng, nơi quá khứ và hiện tại gặp nhau và tiếp nối. Sới vật nằm ngay khoảng sân ấy, như một vòng tròn mở ra giữa đất và trời. Hình tròn của sới vật không phải ngẫu nhiên.

Trong tư duy phương Đông, vòng tròn tượng trưng cho thái cực, là chu trình vận hành của vũ trụ không khởi đầu, không kết thúc. Đất mẹ hiền hòa, bao dung làm nền cho hội vật. Bầu trời mùa xuân về trong ánh nắng xuân, trên cây cỏ xanh tươi, sắc hoa đào rộn rã tạo nên không khí tươi mới sảng khoái. Con người hân hoan đứng giữa, vận động trong sự cân bằng của Thiên thời, Địa lợi, Nhân hòa.

Trước khi nhập cuộc, các đô thực hiện nghi thức se đài: đầu tiên phải là bái tổ ba lễ tiến lên, ba lễ lùi xuống, rồi tới các điệu vũ ba lần lui ra, ba lần tiến vào với các động tác xoay mình, "kéo vó", "rồng bay", "phượng múa", "se chỉ luồn kim"... Tất cả các đô đều phải thực hiện màn se đài để tạ ơn trời đất, tổ tiên và sự tôn trọng với trọng tài, đối thủ và cũng đồng thời để khởi động cơ thể. Động tác xoay tròn để khởi động sự vận hành của khí huyết trong cơ thể các đô, cũng như sự chuyển động tuần hoàn liên tục của trời đất.

Tiếng trống hội dồn dập, các đô vờn nhau mạnh mẽ, khán giả lắng xem, cổ vũ hoan hỉ. Một không gian phong phú nhiều lớp bao bọc mà nhịp nhàng, không hỗn loạn, đối kháng mà lại hài hòa. Động và tĩnh không đối lập, mà nâng đỡ lẫn nhau.

Nghi thức se đài như một điệu múa khỏe mạnh, sảng khoái trước khi hai đối thủ bắt đầu keo vật. Ảnh: Toàn Thắng

Khi hai đô vật bước ra sới vờn miếng, liên tục người công, kẻ thủ. Trong từng khoảnh khắc, vai trò ấy có thể đảo chiều. Người tưởng như ở thế yếu lại hóa mạnh; thế công chuyển thành thế thủ; sức mạnh cơ bắp phải nhường chỗ cho sự khéo léo và linh hoạt. Đó chính là nguyên lý căn bản của Âm – Dương: trong Dương có mầm Âm, trong Âm có Dương. Không có sức mạnh tuyệt đối, chỉ có sự chuyển hóa liên tục. Người nhận ra những cơ hội, có thể nắm bắt để thoát ra những khó khăn và tạo thuận lợi cho mình.

Người tưởng như ở thế yếu lại hóa mạnh, thế công chuyển thành thế thủ, sức mạnh cơ bắp phải nhường chỗ cho sự khéo léo và linh hoạt. Tranh: Trần Tuấn

Hội vật cổ truyền không khuyến khích bạo lực hủy diệt. Mục tiêu của keo vật không phải làm tổn thương, triệt hạ đối phương mà là chiến thắng trong tinh thần thượng võ cao thượng, tôn trọng đối thủ.

Khi một đô bị thua, đô thắng cuộc không quay lưng kiêu hãnh, mà thường đưa tay đỡ bạn đứng dậy. Sau mỗi keo, cả hai đô cùng cúi chào và cảm ơn khán giả. Thắng – thua chỉ là tạm thời và tương đối, vẻ đẹp của cuộc chơi, sự tôn trọng và hòa khí mới là điều quan trọng.

Thắng – thua chỉ là tạm thời và tương đối, vẻ đẹp của cuộc chơi, sự tôn trọng và hòa khí mới là điều quan trọng. Ảnh: Nguyễn Đức Nghĩa

Xuân là mùa khởi đầu, cây cối đâm chồi, đất trời giao hòa sinh khí. Hội vật diễn ra vào đầu năm không chỉ để vui chơi, mà còn mang ý nghĩa cầu cho mùa màng bội thu, cho trai tài gái sắc gặp nhau, già trẻ hân hoan cho cộng đồng hưng thịnh. Keo vật giữa hai đô là biểu tượng của sự vận động của cả vũ trụ rộng lớn. Tiếng reo hò của dân làng, sắc cờ ngũ sắc bay phấp phới, trống hội dồn vang – tất cả tạo nên một trường năng lượng chung. Cá nhân hòa vào cộng đồng; cộng đồng tự đặt mình trong hài hòa với tự nhiên.

Khi hội tan, sới vật trở lại khoảng sân đất bình dị. Nhưng trong lòng người xem còn hân hoan rộn ràng tiếng trống và những nhiều cảm xúc đẹp cho cả một năm mới. Điều đọng lại không phải kết quả thắng thua, mà là những cảm nhận về sự hài hòa – giữa người với người và giữa con người với trời đất thiên nhiên.

Trong vòng tròn sới vật, triết lý Âm – Dương của người Việt không nằm trong sách vở, mà sống động trong sinh hoạt, lễ hội dân gian. Và đó chính là tinh thần làm nên sức sống và giá trị bền bỉ của văn hóa truyền thống.

Hội vật diễn ra vào đầu năm không chỉ để vui chơi, mà còn mang ý nghĩa cầu cho mùa màng bội thu, cho trai tài gái sắc gặp nhau, già trẻ hân hoan cho cộng đồng hưng thịnh. Tranh: Trần Tuấn

Giữa xã hội hiện đại, nơi cạnh tranh trở nên gay gắt và cực đoan, hội vật truyền thống nơi sân Đình nhắc ta một điều giản dị mà sâu sắc: sức mạnh phải đi cùng tiết chế; kỉ luật nhưng lại nhân văn, ý chí quyết tâm của con người phải đặt trong sự hài hòa với cội nguồn văn hóa và thiên nhiên. Yêu chiến thắng nhưng luôn tôn trọng đối thủ như những người bạn, nhờ có những đối thủ giỏi, những khó khăn thử thách mà mình trưởng thành hơn. Âm – Dương hài hòa không phải là trạng thái đứng yên, mà là sự cân bằng trong vận động. Biết tiến khi cần tiến, biết lùi khi cần lùi. Biết thận trọng, linh hoạt tương ứng với sự vận động của cuộc sống.

Hội vật đầu xuân, vì thế, không chỉ là một trò chơi truyền thống, mà là một bài học văn hóa sống động, được truyền qua bao thế hệ.

KTS. Trần Tuấn - Nhóm nghiên cứu không gian mặt nước Hà Nội (HWSUD)