Hơn 33 tỷ đồng mới chỉ hỗ trợ đất sản xuất được cho 2 hộ dân?

Xung quanh những bản làng tít tắp ở xã vùng biên Na Loi là quỹ đất rừng do các tổ chức quản lý. Ảnh: Thanh Hải

Con số 2 hộ được giao đất tưởng là nghịch lý, nhưng lại là một thực tế đáng suy ngẫm: Miền Tây Nghệ An đang cạn dần quỹ đất sản xuất. Khi người dân không còn tư liệu để bám đất, bám bản, dòng người rời quê mưu sinh ngày càng dài hơn, kéo theo nhiều hệ lụy đối với phát triển bền vững vùng biên.

Không còn quỹ đất

Theo báo cáo của UBND tỉnh Nghệ An, thực hiện Tiểu dự án 1 thuộc Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào DTTS và miền núi giai đoạn 2021 - 2025 (Chương trình MTQG 1719), Trung ương đã bố trí hơn 30,1 tỷ đồng để hỗ trợ đất sản xuất cho 1.340 hộ đồng bào DTTS. Riêng ngân sách tỉnh đối ứng thêm hơn 3 tỷ đồng, nâng tổng nguồn lực lên trên 33 tỷ đồng.

Toàn bộ kế hoạch vốn đã được giao cho các địa phương triển khai. Thế nhưng đến ngày 30/6/2025, cả tỉnh mới hoàn thành hỗ trợ đất sản xuất cho 2 hộ dân tại huyện Quế Phong (cũ) và hiện tại con số này vẫn chưa có gì thay đổi.

Nghịch lý "có tiền nhưng không giao được đất" không xuất phát từ sự thiếu quyết tâm của địa phương, mà phản ánh một "nút thắt" lớn hơn nhiều: Quỹ đất sản xuất gần như không còn.

Tại xã Nhôn Mai, diện tích tự nhiên lên tới hơn 310 km², nhưng diện tích đất sản xuất chỉ khoảng 783 ha. Trong khi đó, gần 20.000 ha là đất rừng sản xuất và rừng phòng hộ đã được giao cho các chủ rừng quản lý.

Tình trạng không còn quỹ đất diễn ra ở nhiều xã vùng biên.

Xã Mường Típ có diện tích tự nhiên hơn 21.700 ha, trong đó đất có rừng chiếm hơn 10.247 ha. Riêng Ban Quản lý rừng phòng hộ Kỳ Sơn đang quản lý tới 8.754 ha; còn lại được giao cho cộng đồng dân cư và các hộ gia đình.

Chỉ có 1,5 sào ruộng, vợ chồng anh La Văn Đức, người Đan Lai (nhóm địa phương thuộc dân tộc Thổ) ở cụm dân cư Khe Nóng bản Châu Sơn, xã Châu Khê phải đi bóc vỏ keo thuê mỗi ngày để mưu sinh. Ảnh: Thanh Hải

Ông Vi Văn Sơn, Chủ tịch UBND xã Mường Típ cho biết: Phần lớn diện tích đất lâm nghiệp trên địa bàn đã được giao cho các chủ rừng, nên quỹ đất để bố trí cho người dân gần như không còn.

"Việc rà soát diện tích đất chưa có rừng, đất sử dụng kém hiệu quả hoặc đủ điều kiện điều chỉnh quy hoạch trở thành yêu cầu cấp thiết, nếu muốn tạo quỹ đất hợp pháp giao cho người dân", ông Sơn cho hay.

Ở xã Mường Lống, tình trạng còn khó khăn hơn. Theo ông Phạm Văn Hòa, Chủ tịch UBND xã Mường Lống, địa phương hiện chưa có bất kỳ quỹ đất nào để giao cho người dân sản xuất.

Nhu cầu của người dân rất lớn, nhưng phần lớn diện tích đang chồng lấn với rừng phòng hộ, hoặc diện tích của Tổng đội TNXP 8, nên chưa thể xử lý.

Ông Hòa cho biết, hiện xã đang triển khai việc xác định lại ranh giới đất rừng phòng hộ. Khi có quyết định trả đất về cho địa phương quản lý mới có thể kiểm kê, phân loại từng loại đất, rồi mới tính đến chuyện giao cho dân theo đúng quy định.

Giữ dân cần giải bài toán đất sản xuất

Thiếu đất sản xuất không chỉ là câu chuyện của ngành nông nghiệp, mà còn là nguyên nhân sâu xa khiến nhiều bản làng vùng cao ngày càng vắng bóng người trẻ.

Bản Kẻo Nam, xã Bắc Lý có tỷ lệ lao động ly hương cao.Ảnh: Thanh Hải

Chủ tịch UBND xã Bắc Lý Phạm Viết Phúc cho biết, toàn xã có hơn 2.100 người trong độ tuổi lao động thì có tới 1.287 người đang làm việc ngoài địa phương.

"Giờ nhiều bản chỉ còn người già, trẻ nhỏ và ban quản lý bản. Nhiều gia đình gửi con cho ông bà rồi vào Nam làm thuê. Có người cả năm, thậm chí vài năm mới về", ông Phúc cho hay.

Nhìn từ thực tế miền Tây Nghệ An, có thể thấy bài toán đất sản xuất không thể giải quyết bằng nguồn vốn hỗ trợ đơn thuần. Ngay cả khi Nhà nước bố trí kinh phí, địa phương vẫn không thể giao đất nếu không còn quỹ đất hợp pháp hoặc chưa hoàn thành việc rà soát, cắm mốc, xác định ranh giới.

Ông Nguyễn Đăng Tĩnh, Phụ trách Phòng Kế hoạch - Tổng hợp, Sở Dân tộc và Tôn giáo Nghệ An, giải thích: Mức hỗ trợ hiện chỉ khoảng 22,5 triệu đồng mỗi hộ. Trong khi đó, hồ sơ thực hiện thuộc vốn đầu tư phát triển, thủ tục khai hoang, phục hóa rất phức tạp, kinh phí thấp, chia nhỏ cho từng địa phương nên hầu như không đủ điều kiện triển khai.

Đó cũng là lý do tỉnh phải điều chỉnh nguồn vốn hơn 33 tỷ đồng sang đầu tư công trình giao thông từ trung tâm xã Môn Sơn đến bản Khe Búng để tránh bị thu hồi vốn.

Chỉ khi được giao đất, người dân mới thực sự bám bản - Trong ảnh: Người dân miền núi Nghệ An thu hoạch keo lai. Ảnh: Thanh Hải

Tháo gỡ từng bước

Ngày 15/7/2026, UBND xã Mường Típ phối hợp với Ban Quản lý rừng phòng hộ Kỳ Sơn cùng các đơn vị chuyên môn tổ chức rà soát, thống nhất ranh giới đất rừng trên địa bàn.

Các bên đã thống nhất diện tích sản xuất của người dân, diện tích thuộc rừng phòng hộ và phần diện tích sẽ bàn giao về địa phương để tiếp tục quy hoạch, giao đất, giao rừng cho cộng đồng và các hộ gia đình.

Đây được xem là bước khởi đầu quan trọng nhằm tạo lập quỹ đất hợp pháp cho người dân trong thời gian tới.

Ở tầm vĩ mô, Nghệ An đã kiến nghị Quốc hội, Chính phủ và các bộ, ngành sửa đổi, bổ sung Luật Lâm nghiệp cùng các văn bản hướng dẫn để đồng bộ với Luật Đất đai năm 2024; đồng thời đơn giản hóa thủ tục thu hồi đất từ các công ty nông, lâm nghiệp, hỗ trợ kinh phí đo đạc, lập bản đồ địa chính và cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất miễn phí cho đồng bào DTTS.

Khi người dân không còn tư liệu sản xuất, họ sẽ tiếp tục rời quê để tìm kế sinh nhai. Và khi những người trẻ lần lượt rời đi, điều mất mát không chỉ là nguồn lao động, mà còn là sức sống của những bản làng nơi biên viễn.

Bởi vậy, tháo gỡ "nút thắt" đất sản xuất hôm nay không chỉ để hoàn thành một chỉ tiêu của Chương trình MTQG, mà còn là điều kiện tiên quyết để giữ dân, giữ rừng, tạo sinh kế bền vững và bảo đảm sự phát triển lâu dài cho miền Tây Nghệ An.