Hơn nửa thế kỷ giữ hồn đồ chơi Trung thu

Gắn bó với nghề từ thuở lên bảy

Sinh ra trong gia đình có truyền thống làm đồ chơi Trung thu, bà Nguyễn Thị Tuyến sớm bén duyên với những nan tre, mảnh giấy màu từ thuở nhỏ. Khoảng 7 tuổi, bà đã bắt đầu phụ bố mẹ trang trí đèn ông sao, ông đánh gậy trông trăng. Lớn dần, từ những công việc nhỏ, bà học cách làm khung, trang trí rồi tự hoàn thiện từng món đồ chơi.

 Nghệ nhân Nguyễn Thị Tuyến tỉ mỉ hoàn thiện những chiếc đèn ông sao truyền thống.

Bà Tuyến vừa thoăn thoắt nan tre vừa kể: “Từ nhỏ tôi đã thích những món đồ chơi này rồi, cứ làm mãi thành quen. Tôi thích nghề nên tôi theo, sau này đi lấy chồng cũng vẫn làm chứ không bỏ được”. Sự yêu thích những món đồ chơi truyền thống cứ thế lớn lên cùng năm tháng, để rồi việc làm đồ chơi Trung thu không còn đơn thuần là công việc theo mùa, mà trở thành một phần gắn bó với cuộc sống của bà.

Đó là một thời mà đồ chơi truyền thống còn hiện diện trong nhiều gia đình. Trong dòng họ bà từng có khoảng 20 hộ cùng làm. Từ mồng 9 đến rằm tháng Tám, những món đồ chơi được mang ra các chợ trong vùng. “Ngày xưa nhà ai cũng phải mua một bộ tiến sĩ, đánh gậy và cái đèn”, bà kể. Ở quê bà, những món đồ chơi ấy còn gắn với những mùa Trung thu mang tinh thần hiếu học, khi các thôn, xóm tổ chức bày mâm ngũ quả, trao thưởng cho học sinh.

Với bà Tuyến, những hình hài bằng tre, giấy ấy vì thế không đơn thuần là đồ chơi. Chúng mang theo ký ức về một cách đón Trung thu mà bà đã từng sống cùng từ thuở nhỏ.

Giữ một mùa trăng cho mai sau

Bước vào không gian làm nghề của nghệ nhân Nguyễn Thị Tuyến, dễ bắt gặp những chiếc đèn ông sao với nhiều kích thước, những con tôm, con cá, con thỏ, con công cùng những bộ ông tiến sĩ, ông đánh gậy được bà làm thủ công. Những nan tre, cuộn chỉ, giấy bóng kính và các túi nguyên liệu được xếp xen giữa những sản phẩm đang hoàn thiện. Có chiếc đèn đã dán kín giấy, có chiếc mới dựng xong phần khung, vẫn còn chờ những công đoạn cuối cùng như làm tua, dán cờ.

Giữa những món đồ chơi ấy, đèn ông sao vẫn là sản phẩm được bà làm nhiều nhất. Bà Tuyến cho biết, để tạo nên một chiếc đèn chắc chắn, người thợ phải bắt đầu từ việc chọn nan tre có độ dẻo, chẻ nan đều rồi ghép thành khung. Với bà, những công đoạn tưởng nhỏ ấy lại quyết định hình dáng và độ bền của chiếc đèn. “Làm thì không khó đâu, nhưng phải kiên trì. Cứ phải ngồi làm từng tí một, chứ không phải làm nhanh là được”, bà chia sẻ.

Cách làm của bà vẫn giữ nhiều nét thủ công truyền thống. Những nan tre được bà tự tay chẻ, các mối nối được cố định chắc chắn, giấy bóng kính được dán từng phần bằng hồ nấu từ bột năng. Từ chiếc khung ban đầu đến khi hoàn thiện, người thợ phải lần lượt dán giấy, se chỉ, làm tua rồi dán cờ. Có những mẫu đèn còn được trang trí thêm hoa văn do chính bà sáng tạo.

Ngay cả ánh sáng bên trong chiếc đèn cũng lưu giữ dấu vết của nhiều thế hệ. Bà kể, ngày trước người ta từng dùng những ống nứa nhỏ, dầu và bấc làm từ vỏ hạt bưởi để thắp sáng. Sau này là nến, còn hiện nay phổ biến hơn là đèn điện, đèn LED. Sự thay đổi của vật liệu và cách thắp sáng giúp chiếc đèn phù hợp hơn với cuộc sống hiện đại, nhưng phần khung thủ công vẫn được bà giữ lại.

 Ông tiến sĩ và ông đánh gậy trông trăng trong bộ đồ chơi Trung thu truyền thống.

Điều khiến bà Tuyến vui hơn cả là những chiếc đèn ấy không chỉ được làm ra để bán. Tại các bảo tàng, khu di sản văn hóa, bà cũng được mời đến làm và hướng dẫn trẻ em trải nghiệm. “Các cháu làm xong thích lắm, cứ hỏi cái này làm thế nào, cái kia để làm gì. Mình nhìn thấy các cháu thích thì mình cũng vui”, bà tâm sự.

Nhưng để những món đồ chơi ấy tiếp tục xuất hiện trong mỗi mùa trăng lại không phải chuyện dễ dàng. Từ những năm 1990, khi thị trường xuất hiện thêm nhiều loại đồ chơi mới, nhu cầu đối với đồ chơi Trung thu thủ công dần thay đổi. Những người từng làm nghề trong làng lần lượt bỏ nghề. Công việc chỉ tập trung trong khoảng hai tháng mỗi năm, lại đòi hỏi nhiều thời gian và sự kiên trì, nên ngày càng ít người trẻ muốn gắn bó.

Đến nay, điều khiến bà Tuyến trăn trở nhất là không có người học nghề lâu dài. Bà vẫn sẵn sàng chỉ lại từng công đoạn, từ chẻ nan, dựng khung đến dán giấy, làm tua, nhưng điều bà cần hơn cả là một người đủ kiên trì để ở lại với nghề. “Đối với người thợ như chúng tôi thì rất mong muốn các lớp trẻ hướng về món đồ chơi và muốn học hỏi. Tôi sẵn sàng là người hướng dẫn để lưu giữ lại cho các thế hệ sau này”, bà Tuyến khẳng định.

Hơn 50 năm gắn bó với những nan tre, mảnh giấy và mùa trăng tháng Tám, bà Tuyến vẫn mong có người trẻ tiếp tục học và làm những món đồ chơi truyền thống. Với bà, giữ nghề cũng là giữ lại những hình hài quen thuộc của Trung thu cho thế hệ sau.