Khi sáng tạo nghệ thuật gắn với trách nhiệm công dân

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đỗ Hồng Quân. Ảnh: Diệp Chi

Không tách văn học, nghệ thuật khỏi đời sống dân tộc

- Thưa ông, cần hiểu thế nào về tự do sáng tạo trước quan điểm cho rằng, văn nghệ sĩ có thể sáng tác theo ý mình, không chịu bất kỳ sự chi phối nào?

- Tác phẩm văn học, nghệ thuật mang dấu ấn cá nhân, là kết quả tài năng của mỗi văn nghệ sĩ. Nhưng điều quan trọng là sự đồng cảm của người nghệ sĩ với xã hội, với nhân dân. Chính những rung động ấy mới làm nên những sản phẩm mang giá trị văn hóa.

Đảng và Nhà nước ta luôn tôn trọng tự do sáng tạo, tính dân chủ trong hoạt động đặc thù này. Bởi vậy, nói đến tự do sáng tạo, trước hết phải nói đến ý thức của một công dân tốt, một người yêu nước, một trí thức có trình độ và nhận thức đúng đắn. Trên nền tảng đó, tự do sẽ chắp cánh cho tác phẩm, để những cảm xúc của tác giả được nối dài bằng sự đồng cảm của độc giả, thính giả và công chúng.

- Ông nhìn nhận như thế nào về biểu hiện muốn tách văn học, nghệ thuật khỏi đời sống chính trị và những vấn đề của đất nước, dân tộc?

- Những năm gần đây, trong sáng tác, lý luận, phê bình văn học, nghệ thuật vẫn có những biểu hiện chạy theo đề tài nhỏ nhặt, chiều theo thị hiếu tầm thường của một bộ phận công chúng, nhấn mạnh một chiều chức năng giải trí; thậm chí tách văn nghệ khỏi chức năng chính trị, khỏi những tập tục và giá trị thẩm mỹ của xã hội, của nhân dân.

Những biểu hiện ấy làm hạ thấp chức năng giáo dục của văn học, nghệ thuật, tô đậm mặt tiêu cực, đen tối của cuộc sống, thậm chí xuyên tạc, bóp méo lịch sử. Cùng với đó là việc tiếp thu thiếu chọn lọc lý luận văn nghệ nước ngoài, dẫn đến những biểu hiện lai căng, nhất là trong nghệ thuật biểu diễn, sân khấu, phim ảnh, âm nhạc. Chạy theo thời thượng, muốn tạo ra một thế giới riêng biệt, quay lưng với xã hội, với nền tảng tư tưởng và đường lối lãnh đạo của Đảng về văn hóa, văn học, nghệ thuật là những biểu hiện cần cảnh giác, lên án; đồng thời phải có biện pháp ngăn chặn, đẩy lùi.

Hư cấu phải bắt nguồn từ hiện thực và văn hóa dân tộc

- Hư cấu là đặc trưng của nghệ thuật. Theo ông, sự hư cấu ấy cần dựa trên nền tảng nào? Từ lĩnh vực âm nhạc, ông có thể chia sẻ những ví dụ cụ thể?

- Trước khi cầm bút, hình thành một giai điệu, một đường nét hay bấm máy chụp ảnh, người nghệ sĩ đều cần có cảm hứng. Đó là trạng thái thăng hoa trên nền tảng hiện thực. Hư cấu không phải là những ý tưởng viển vông, từ trên trời rơi xuống, mà phải xuất phát từ cội nguồn dân tộc, lấy sức bật của văn hóa dân tộc làm nền tảng.

Trong âm nhạc, ngay ở những thời kỳ ác liệt của hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, giữa gian khổ, bom đạn và hy sinh, các nhạc sĩ vẫn nuôi dưỡng ước mơ, hy vọng. Điển hình là “Bài ca hy vọng” của nhạc sĩ Văn Ký, sáng tác năm 1958, khi đất nước chưa thống nhất. Tác phẩm thể hiện niềm tin vào ngày bóng tối qua đi, cuộc sống tươi sáng trở lại. Hay từ năm 1949, trước ngày giải phóng Thủ đô 5 năm, nhạc sĩ Văn Cao đã hình dung cảnh đoàn quân tiến về tiếp quản Hà Nội. Đó là sự hư cấu trên cơ sở tinh thần lạc quan, đồng thời chứa đựng tài năng của người nghệ sĩ.

Tác phẩm “Viết tiếp câu chuyện hòa bình” của nhạc sĩ Nguyễn Văn Chung với giai điệu hào hùng, giàu cảm xúc, chạm vào trái tim mỗi người bằng tình yêu nước thiết tha. Ảnh: nhandan.vn

Giữ gìn niềm tin của công chúng bằng tác phẩm và cách ứng xử

- Trước những biểu hiện chạy theo thị hiếu, đề cao cái tôi cực đoan, theo ông, văn học, nghệ thuật cần làm gì để truyền cảm hứng tích cực, nhất là với người trẻ?

- Cần trở về với gốc rễ của sáng tạo: Lấy nhịp đập, hiện thực cuộc sống và những điều tốt đẹp làm cảm hứng. Những hình tượng đẹp, những tác phẩm có nội dung, tư tưởng sâu sắc sẽ truyền cảm hứng tích cực cho người trẻ. Văn học, nghệ thuật cần chiếu sáng cho cuộc sống, chứ không chỉ là nơi cuộc sống hiện hình. Nghĩa là tác phẩm không đơn thuần biểu hiện những gì đang tồn tại, mà phải giúp tâm hồn con người sống động hơn, lạc quan và tin tưởng hơn. Văn nghệ còn có trách nhiệm bồi dưỡng, nâng cao giá trị con người, chứ không chỉ là nơi giãi bày tâm sự hay hạ thấp những giá trị ấy.

- Sự đồng cảm của công chúng còn phụ thuộc vào cách ứng xử của người nghệ sĩ. Ông nghĩ sao về những phát ngôn, hành vi phản cảm làm suy giảm niềm tin ấy?

- Công chúng tin yêu văn nghệ sĩ vì tài năng và những thông điệp tốt đẹp mà họ truyền tải. Những hành vi phản cảm, những phát ngôn thiếu chuẩn mực làm tổn thương sự tin yêu đó. Tổn thất lớn hơn cả chính là tổn thất về lòng tin.

- Ông có gợi mở gì để văn nghệ sĩ có những tác phẩm vừa đồng hành với đất nước, dân tộc, vừa được công chúng đón nhận?

- Đảng, Nhà nước và nhân dân luôn tạo điều kiện để văn nghệ sĩ tự do sáng tạo, có những tác phẩm hay, đáp ứng kỳ vọng của nhân dân. Để đẩy lùi những hiện tượng tiêu cực, lệch chuẩn, theo tôi, người nghệ sĩ cần có khát vọng lớn lao, lý tưởng cao đẹp và hòa nhịp đập trái tim mình với trái tim dân tộc. Đó là con đường để có những tác phẩm hay, đi cùng nhân dân và có giá trị lâu bền với cuộc đời.

- Xin trân trọng cảm ơn ông!

Diệp Chi (thực hiện)