Hợp nhất Chương trình mục tiêu quốc gia: Không để quyền lợi của đồng bào bị gián đoạn

Đời sống và quyền thụ hưởng của đồng bào dân tộc không được đứt đoạn khi chương trình đổi tên. Ảnh: Hữu Nghị

Ngày 24/8/2026, Quốc hội ban hành Nghị quyết số 46/2026/QH16 phê duyệt chủ trương đầu tư Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển văn hóa - xã hội, nông thôn, dân tộc và miền núi giai đoạn 2026 - 2035. Chương trình mới được hình thành trên cơ sở hợp nhất 04 chương trình mục tiêu quốc gia. Trong đó có Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững và phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, được Quốc hội phê duyệt tại Nghị quyết số 257/2025/QH15 ngày 11/12/2025.

Như vậy, chỉ sau chưa đầy một năm triển khai, chương trình dành cho vùng đồng bào đã chuyển sang khuôn khổ mới. Đây là lý do việc chuyển tiếp trở thành một trong những nội dung trọng tâm của đợt giám sát chuyên đề do Hội đồng Dân tộc thực hiện. Trong đợt giám sát, Hội đồng Dân tộc đã tổng hợp báo cáo của Chính phủ, 15 bộ, cơ quan trung ương và 31/34 địa phương. Hội đồng cũng giám sát trực tiếp tại 3 tỉnh Lạng Sơn, Quảng Trị và An Giang.

Theo Báo cáo giám sát số 589/BC-HĐDT16 ngày 30/9/2026 của Hội đồng Dân tộc gửi Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Nghị quyết số 46/2026/QH16 quy định rõ: việc hợp nhất không làm thay đổi, thu hẹp mục tiêu, phạm vi, đối tượng thụ hưởng, quyền lợi và mức độ ưu tiên đã được Quốc hội quyết định, không làm gián đoạn nhiệm vụ. Các nhiệm vụ, hợp đồng và danh sách đối tượng đã được cấp có thẩm quyền phê duyệt trong năm 2026 được tiếp tục thực hiện theo cơ chế của 04 chương trình trước hợp nhất cho đến khi hoàn thành. Việc lập, giao kế hoạch năm 2027 cũng tiếp tục theo cơ chế hiện hành, bảo đảm liên tục, không gián đoạn.

Hội đồng Dân tộc đánh giá chủ trương hợp nhất cơ bản nhận được sự đồng thuận. Tại thời điểm giám sát, chưa ghi nhận khó khăn, vướng mắc lớn mang tính phổ biến. Tuy nhiên, quá trình chuyển tiếp cần tiếp tục được theo dõi chặt chẽ, nhất là đối với hồ sơ, nhiệm vụ và đối tượng đang thực hiện dở dang. Trong thời gian chờ hoàn thiện khuôn khổ mới, Hội đồng Dân tộc đề nghị có chỉ đạo thống nhất để địa phương tiếp tục thực hiện nhiệm vụ năm 2026, không để phát sinh tâm lý chờ đợi.

Để bảo đảm quyền lợi của người dân, Hội đồng Dân tộc kiến nghị thực hiện nguyên tắc kế thừa tối đa trong chuyển tiếp. Cụ thể, các cơ quan chỉ điều chỉnh phần thực sự cần thiết do thay đổi chủ thể, địa bàn hoặc cơ chế quản lý. Không yêu cầu lập lại hồ sơ hoặc thay đổi quyền lợi thụ hưởng chỉ vì thay đổi tên chương trình hay đầu mối tổ chức. Đối với nhiệm vụ thuộc diện chuyển tiếp, không phát sinh yêu cầu làm lại hồ sơ, thủ tục đã được thực hiện hợp pháp, trừ trường hợp pháp luật có quy định khác. Mọi đề xuất điều chỉnh phải kèm theo đánh giá tác động đến mục tiêu, đối tượng và quyền lợi đã được phê duyệt.

Hội đồng Dân tộc đề nghị trong quý IV/2026 hoàn thành một bộ hướng dẫn chuyển tiếp ngắn gọn, thống nhất, dễ áp dụng tại cơ sở. Bộ hướng dẫn cần xác định rõ cách xử lý các tình huống phổ biến, như chuyển giao hồ sơ, thay đổi địa bàn sau sắp xếp đơn vị hành chính hoặc nhiệm vụ không còn đối tượng. Nguyên tắc là kế thừa tối đa hồ sơ đã hợp pháp, hạn chế việc địa phương phải xin ý kiến từng trường hợp.

Hội đồng Dân tộc cũng lưu ý, quyền chủ động được giao cho địa phương không được dùng để hạ mức hỗ trợ, thay đổi điều kiện thụ hưởng hoặc chuyển nguồn lực khỏi các chính sách bắt buộc, chính sách ưu tiên đặc thù. Đối với vùng khó khăn, đặc biệt khó khăn và vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, nguyên tắc ưu tiên phải được duy trì xuyên suốt trong hạ tầng, sinh kế, giáo dục, y tế, văn hóa và chuyển đổi số; kết quả phải được theo dõi, báo cáo riêng.

Để kiểm chứng nguyên tắc “không thu hẹp”, Hội đồng Dân tộc đề nghị hình thành ngay số liệu cơ sở năm 2026 về đối tượng, địa bàn, mức hỗ trợ và kết quả của từng nhóm chính sách trước khi tích hợp. Từ năm 2027, khung đánh giá phải trả lời được ba câu hỏi: Nguồn lực dành cho từng nhóm đối tượng có thay đổi hay không? Khả năng tiếp cận chính sách của người dân có được duy trì hay không? Kết quả đầu ra và tác động có được cải thiện hay không?

Theo Hội đồng Dân tộc, đối với vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, đây là công cụ bắt buộc.

Hội đồng Dân tộc nhấn mạnh, quy định chuyển tiếp phải được coi là một thành phần của chính sách, chứ không chỉ là kỹ thuật pháp lý. Khi thay đổi mô hình quản lý, không được để phát sinh “khoảng trống chờ văn bản” khiến người dân chậm được hỗ trợ. Cùng với đó, Hội đồng đề nghị công khai, hướng dẫn dễ hiểu các chính sách chuyển tiếp để tránh tâm lý lo ngại của người dân. Hội đồng cũng đề nghị công khai đầu mối tiếp nhận, xử lý phản ánh về việc chậm hỗ trợ, bỏ sót đối tượng hoặc vướng thủ tục. Hội đồng Dân tộc kiến nghị Quốc hội, Ủy ban Thường vụ Quốc hội tiếp tục giám sát quá trình chuyển tiếp này.