Hợp tác năng lượng Hàn Quốc-Trung Á: Cần chiến lược khu vực tổng thể để tạo đột phá

Trong phần lớn giai đoạn hậu Xô viết, quan hệ của Hàn Quốc với Trung Á chủ yếu được định hình bởi thương mại. Seoul coi Kazakhstan, Uzbekistan, Turkmenistan, Kyrgyzstan và Tajikistan là những thị trường mới nổi cho ô tô, điện tử và hàng tiêu dùng của Hàn Quốc.

Tuy nhiên, sau ba thập niên, mối quan hệ này đang chuyển biến đáng kể. Korea Times nhận định rằng, Trung Á không còn đơn thuần là thị trường xuất khẩu của Hàn Quốc, mà đang trở thành một mắt xích quan trọng trong chiến lược dài hạn của Seoul về an ninh năng lượng, công nghiệp và chuỗi cung ứng.

Hàn Quốc là một nền kinh tế có nguồn tài nguyên hạn chế nhưng có trình độ công nghệ cao. Trong khi Trung Á giàu dầu mỏ, khí đốt, uranium, khoáng sản quan trọng và tiềm năng năng lượng tái tạo, vẫn cần vốn, cơ sở hạ tầng hiện đại và công nghệ công nghiệp tiên tiến.

Sự bổ trợ này đã tạo nền tảng cho một quan hệ đối tác trong đó xứ sở kim chi cung cấp năng lực kỹ thuật, chuyên môn về năng lượng hạt nhân, hiện đại hóa lưới điện và công nghệ xanh, còn các quốc gia Trung Á cung cấp an ninh năng lượng và khả năng tiếp cận các nguồn tài nguyên chiến lược.

Kazakhstan: Trụ cột của chiến lược mở rộng

Kazakhstan được đánh giá là điểm tựa quan trọng nhất trong nỗ lực mở rộng hợp tác của Hàn Quốc tại Trung Á. Dầu mỏ vẫn giữ vai trò trung tâm trong thương mại song phương, nhưng quan hệ hai nước đang chuyển dần sang các lĩnh vực hợp tác có giá trị gia tăng cao hơn.

Từ năm 2024 đến nay, các doanh nghiệp Hàn Quốc như KHNP và KEPCO đã thể hiện vai trò là những đối tác tiềm năng tại quốc gia này, không chỉ trong xây dựng lò phản ứng, mà còn trong đào tạo nhân lực, phát triển hệ thống an toàn và phát triển nguồn nhân lực.

Nhà máy điện Turkistan trị giá 882 triệu USD do Doosan Enerbility dẫn dắt cho thấy năng lực của các doanh nghiệp Hàn Quốc trong việc hiện đại hóa cơ sở hạ tầng năng lượng đã xuống cấp bằng công nghệ hiệu suất cao hơn.

Tuy có thế mạnh về công nghệ, nhưng Seoul thận trọng hơn về tài chính. Các doanh nghiệp Hàn Quốc đã ký kết nhiều thỏa thuận liên quan đến các loại khoáng sản quan trọng, song thường do dự thực hiện những khoản đầu tư vốn cổ phần quy mô lớn và có mức độ rủi ro cao cần thiết để bảo đảm quyền tiếp cận tài nguyên trong dài hạn.

Trong khi đó, chính phủ các nước Trung Á ngày càng kỳ vọng Hàn Quốc vượt ra ngoài các bản ghi nhớ hợp tác và cam kết nguồn vốn thực chất.

Uzbekistan: Từ khai thác tài nguyên đến hiện đại hóa công nghiệp

Tại Uzbekistan, Hàn Quốc đang phát triển một mô hình khác. Thay vì chủ yếu tập trung vào khai thác tài nguyên, Seoul ngày càng tham gia sâu hơn vào quá trình hiện đại hóa công nghiệp của quốc gia này.

Chuyên môn của Hàn Quốc về hệ thống sưởi ấm đô thị đang được đưa vào dự án New Tashkent, qua đó tạo khả năng hình thành vai trò dài hạn của quốc gia Đông Bắc Á trong quản lý năng lượng đô thị. Các doanh nghiệp Hàn Quốc cũng đang nghiên cứu khả năng chuyển một số hoạt động sản xuất sử dụng nhiều năng lượng sang Uzbekistan, nơi chi phí điện năng thấp hơn.

Điều này hỗ trợ chuỗi cung ứng pin xe điện (EV) của Hàn Quốc, đồng thời giúp Uzbekistan tiếp cận công nghệ sản xuất tiên tiến, tạo việc làm có kỹ năng và mở rộng kết nối với thị trường toàn cầu.

Tuy nhiên, phần lớn hợp tác vẫn tập trung quanh Tashkent. Tình trạng thiếu hụt năng lượng và khoảng cách cơ sở hạ tầng tại các khu vực khác của Uzbekistan đòi hỏi đầu tư rộng hơn ngoài thủ đô. Nếu các doanh nghiệp Hàn Quốc chỉ tập trung vào một số dự án trọng điểm, sự hiện diện của Seoul có thể phụ thuộc quá nhiều vào quan hệ chính trị thay vì hình thành mối liên kết thị trường sâu rộng và bền vững.

Turkmenistan: Thế mạnh trong kỹ thuật hạ nguồn

Là một cường quốc khí đốt, Turkmenistan là ví dụ rõ nhất về thành công của Hàn Quốc trong lĩnh vực kỹ thuật và công nghiệp hạ nguồn.

Sở hữu một trong những trữ lượng khí đốt tự nhiên lớn nhất thế giới, Turkmenistan đã trở thành thị trường quan trọng cho các doanh nghiệp Hàn Quốc hoạt động trong lĩnh vực thiết kế, mua sắm và xây dựng.

Hyundai Engineering và Daewoo E&C đã tham gia nhiều dự án hóa dầu khí quy mô lớn, giúp Turkmenistan chuyển từ xuất khẩu khí đốt thô sang sản xuất các sản phẩm có giá trị gia tăng cao hơn như polymer và phân bón.

Turkmenistan đánh giá cao Hàn Quốc như một đối tác có năng lực kỹ thuật, vì thế đã tạo điều kiện cho các doanh nghiệp nước này tiếp cận các hợp đồng công nghiệp phức tạp và có giá trị cao.

Tuy nhiên, vai trò của Seoul vẫn mạnh hơn ở khâu xây dựng cơ sở hạ tầng so với đầu tư vào thượng nguồn năng lượng. Các doanh nghiệp Hàn Quốc giúp xây dựng các cơ sở sản xuất, nhưng chưa bao giờ có được vị trí sâu hơn trong toàn bộ chuỗi giá trị tài nguyên.

Kyrgyzstan và Tajikistan: Không gian cho năng lượng tái tạo

Kyrgyzstan và Tajikistan là những thị trường nhỏ hơn, nhưng tạo không gian để Hàn Quốc triển khai các công nghệ về năng lượng tái tạo, hiện đại hóa thủy điện, hệ thống lưu trữ năng lượng và công nghệ phục vụ phát triển.

Tại Kyrgyzstan, hợp tác trong lĩnh vực thủy điện mang giá trị chiến lược đối với các ngành công nghiệp bán dẫn và sản xuất công nghệ cao của Hàn Quốc. Tuy nhiên, hệ thống giao thông yếu, cơ sở hạ tầng hạn chế và khả năng huy động vốn thấp vẫn là những rào cản đối với tiến độ hợp tác.

Đối với Tajikistan, quốc gia giàu antimony, công nghệ điện mặt trời và hệ thống lưu trữ năng lượng của Hàn Quốc có thể góp phần giải quyết tình trạng thiếu điện kéo dài. Những dự án này thường nhận được hỗ trợ thông qua viện trợ phát triển chính thức (ODA), qua đó trở thành các dự án trình diễn công nghệ Hàn Quốc.

Tuy nhiên, Hàn Quốc đang phải cạnh tranh mạnh với Trung Quốc, quốc gia có khả năng cung cấp các gói hợp tác tổng thể kết hợp khai khoáng, đường sá, nhà máy điện và tài chính. Cách tiếp cận thận trọng theo từng dự án của Seoul có độ tin cậy cao, nhưng không đồng nghĩa với việc mang sức cạnh tranh tương đương.

Chiến lược khu vực tổng thể

Mô hình hợp tác của Hàn Quốc tại Trung Á cho thấy Seoul đang từng bước xây dựng hình ảnh một đối tác đáng tin cậy, có năng lực công nghệ cao và ít can thiệp chính trị. Kể từ đầu những năm 1990, điều này đã trở thành một lợi thế quan trọng khi các quốc gia Trung Á tìm kiếm đối tác phục vụ quá trình hiện đại hóa.

Tuy nhiên, mức độ và hình thức hợp tác giữa Hàn Quốc với từng quốc gia có sự khác biệt đáng kể. Năm 2024, Kazakhstan cung cấp khoảng 1,19 tỷ USD dầu thô và uranium cho Hàn Quốc, với xuất khẩu tài nguyên chiếm 86,8% thương mại song phương.

Trong khi đó, Uzbekistan có cơ cấu hợp tác đa dạng hơn, với xuất khẩu dầu tinh chế và kim loại hiếm đạt khoảng 9 triệu USD, và Hàn Quốc ngày càng tham gia vào hiện đại hóa hệ thống sưởi ấm đô thị và dịch chuyển sản xuất công nghiệp.

Tại Turkmenistan, hợp tác chủ yếu tập trung vào năng lực kỹ thuật trong lĩnh vực hóa dầu khí. Kyrgyzstan và Tajikistan lần lượt cung cấp dầu tinh chế, antimony và nhôm thô, cho thấy quan hệ thương mại vẫn phụ thuộc đáng kể vào tài nguyên.

Những khác biệt này cho thấy, Seoul cần chuyển từ các quan hệ song phương phân tán sang một chiến lược khu vực có tính liên kết và dài hạn hơn.

Trong giai đoạn tới, trọng tâm có thể chuyển từ các dự án riêng lẻ sang xây dựng hệ sinh thái công nghiệp chung. Nếu duy trì được hướng đi này, Trung Á có thể trở thành một đối tác năng lượng và công nghiệp chiến lược của Hàn Quốc vào năm 2030.

Tuy nhiên, để chuyển lợi thế công nghệ thành ảnh hưởng kinh tế dài hạn, Seoul cần đi xa hơn vai trò nhà thầu và nhà cung cấp thiết bị, đồng thời gia tăng cam kết vốn và đầu tư trực tiếp. Đây sẽ là yếu tố quyết định việc Hàn Quốc có trở thành đối tác dài hạn trong việc định hình tương lai năng lượng của Trung Á hay không.