HTX đưa dược liệu Cam Lộ vào chuỗi, thoát cảnh riêng lẻ

Trồng các loại dược liệu như tràm, sả, gừng, nghệ không phải chuyện mới với người dân xã Cam Lộ. Cái mới là những diện tích nhỏ lẻ đang được tổ chức lại, chuẩn hóa cách trồng và nối với khâu chế biến, tiêu thụ thông qua HTX.

Kéo những hộ nhỏ vào chuỗi dược liệu

Một trong những cách làm rõ nét ở Cam Lộ là mô hình của HTX Dược liệu Trường Sơn, nơi các hộ sản xuất nhỏ được liên kết thành vùng trồng có quy trình và đầu ra ổn định. Từ khoảng 10ha nguyên liệu ban đầu, HTX đã mở rộng lên 30ha, liên kết với 120 hộ nông dân trên địa bàn trồng tràm, sả, gừng, nghệ.

HTX Dược liệu Trường Sơn liên kết 120 hộ dân trồng tràm, sả, gừng, nghệ, từng bước hình thành chuỗi nguyên liệu gắn với chế biến và tiêu thụ.

Để duy trì vùng trồng này, HTX không chỉ chờ đến vụ thu hoạch mới thu mua mà tham gia ngay từ khâu sản xuất. Nông dân được hướng dẫn chọn giống, xuống giống, chăm sóc và thu hoạch theo yêu cầu của HTX. Một phần chi phí sản xuất được HTX hỗ trợ trước, đồng thời cam kết thu mua ổn định với mức giá tối thiểu.

Nhờ vậy, các hộ quy mô nhỏ không còn phải tự xoay xở từ đầu vào đến đầu ra, còn HTX chủ động được nguồn nguyên liệu ổn định, đồng đều hơn về chất lượng. Đây cũng là nền tảng để HTX tổ chức khâu chế biến và nâng giá trị sản phẩm.

Giám đốc HTX Dược liệu Trường Sơn Lê Thanh Huệ cho rằng, ngay từ khi thành lập, HTX đã xác định phải liên kết với nông dân để hình thành chuỗi giá trị. Mục tiêu là không chỉ mua bán nguyên liệu theo từng vụ mà tổ chức sản xuất theo hướng ổn định, lâu dài.

Theo đó, HTX giữ vai trò tổ chức xuyên suốt, từ hỗ trợ đầu vào, hướng dẫn kỹ thuật, kiểm soát chất lượng đến chế biến, đóng gói và tiêu thụ. Người trồng vì thế không chỉ bán nguyên liệu mà còn tham gia vào một chuỗi tạo ra giá trị cao hơn.

Mô hình liên kết này đã giúp HTX từng bước đưa sản phẩm ra thị trường. Mỗi năm, HTX tạo ra khoảng 10.000 sản phẩm. Trong đó, tinh dầu tràm Mộc San và tinh chất dưỡng da mẹ và bé đạt OCOP 4 sao, được phân phối tại các siêu thị và cửa hàng đặc sản trong tỉnh.

Chế biến sâu để giữ giá trị cho nông dân

Để sản phẩm không dừng lại ở nguyên liệu thô, HTX Dược liệu Trường Sơn tập trung đầu tư vào khâu chế biến. Bởi nếu chỉ dừng ở việc bao tiêu, phần giá trị người trồng nhận được vẫn chủ yếu nằm ở nguyên liệu.

HTX đã đầu tư nhà máy rộng khoảng 3.000m², trang bị hệ thống tuần hoàn không khí sạch và lọc nước RO. Dây chuyền chưng cất tinh dầu có công suất khoảng 6 tấn nguyên liệu mỗi ngày.

Tràm, sả, gừng, nghệ sau khi thu hoạch được đưa vào chế biến thay vì bán trực tiếp dưới dạng nguyên liệu thô. Qua các công đoạn này, nguyên liệu được phát triển thành tinh dầu và các sản phẩm chăm sóc sức khỏe, đóng gói, dán nhãn, truy xuất nguồn gốc trước khi đưa ra thị trường.

Theo giám đốc Lê Thanh Huệ, liên kết với nông dân không chỉ là chuyện mua được nguyên liệu. HTX phải tổ chức được cả chuỗi, từ sản xuất đến chế biến và tiêu thụ để giữ lại nhiều hơn giá trị của nông sản.

Khi HTX đảm nhận vai trò tổ chức và chế biến, các hộ nông dân có thể tập trung vào sản xuất theo cùng quy trình, thay vì mỗi hộ tự tìm đầu vào, đầu ra. Đây cũng là cách HTX mở rộng quy mô mà không phải tự mình đảm nhiệm toàn bộ diện tích trồng. Hiện HTX tạo việc làm thường xuyên cho hàng chục lao động tại địa phương, doanh thu mỗi năm khoảng 5,5 tỷ đồng.

Không chỉ HTX Trường Sơn, mô hình liên kết hộ dân với chế biến cũng đang được hình thành tại làng nghề dược liệu Định Sơn tại xã Cam Lộ. Khoảng 20 năm qua, người dân nơi đây đã duy trì nghề chế biến các loại cao dược liệu, với khoảng 50 hộ tham gia.

Từ nền tảng truyền thống đó, tại làng nghề này, ông Trần Văn Luy bắt đầu xây dựng cơ sở chế biến vào năm 2010, từng bước phát triển sản phẩm và mở rộng thị trường. Đến tháng 8/2025, HTX Làng nghề dược liệu Định Sơn được thành lập nhằm mở rộng sản xuất, nâng giá trị sản phẩm, liên kết các hộ dân và xây dựng nguồn nguyên liệu ổn định.

HTX Định Sơn chú trọng nguồn nguyên liệu sạch, hạn chế sử dụng hóa chất và chất bảo quản có hại. Sau thu hoạch, nguyên liệu được rửa, lựa chọn rồi đưa vào hệ thống chưng cất, đun nấu khép kín bằng điện nhằm giữ các đặc tính tự nhiên trước khi đóng gói theo yêu cầu an toàn thực phẩm.

Cao chè vằng, cao an vị, cao hoàn cốt, cao mộc thanh, cao sâm béo trắng, tiêu sạch, cao xạ đen Định Sơn là những sản phẩm đang được phát triển. Năm nay, HTX đặt mục tiêu xây dựng sản phẩm cao an vị, cao mộc thanh và cao cỏ máu đạt OCOP 3 sao.

Với vai trò Giám đốc HTX, ông Trần Văn Luy cho biết việc thành lập HTX nhằm mở rộng sản xuất và nâng giá trị sản phẩm. Đồng thời, mô hình này tạo thêm việc làm, nâng thu nhập cho thành viên và góp phần giữ nghề truyền thống đã được duy trì qua nhiều năm.

Thời gian tới, HTX Định Sơn dự kiến tiếp tục đầu tư máy móc, nâng chất lượng, giảm lao động thủ công và mở rộng liên kết với các hộ dân để có nguồn nguyên liệu sạch, ổn định. Bao bì, nhãn hàng hóa, mã vạch và truy xuất nguồn gốc cũng được chú trọng để sản phẩm có thêm cơ hội mở rộng thị trường.

Nông sản từ ruộng lên kệ hàng

Hướng đi của các HTX đang góp phần thay đổi cách phát triển sản phẩm nông nghiệp ở Cam Lộ, từ bán nguyên liệu chuyển sang chế biến và kết nối thị trường. Địa phương hiện có 39 sản phẩm OCOP được đánh giá từ 3-5 sao, với nhiều sản phẩm thế mạnh như tinh bột nghệ, cao dược liệu, hồ tiêu Cùa, dầu lạc…

Các sản phẩm từ dược liệu Cam Lộ được chế biến, đóng gói, truy xuất nguồn gốc, trong đó có sản phẩm đạt OCOP 4 sao, và đưa vào hệ thống siêu thị, cửa hàng đặc sản.

Đằng sau những sản phẩm này là sự thay đổi trong cách tổ chức sản xuất, khi nguyên liệu được chế biến để tạo thêm giá trị thay vì bán ngay sau thu hoạch. Nghệ được làm thành tinh bột, lạc được chế biến thành dầu, còn chè vằng được đưa vào sản xuất cao dược liệu.

Cùng với đó, nhiều doanh nghiệp, HTX và hộ kinh doanh tại Cam Lộ đã tham gia sâu hơn vào quá trình đưa sản phẩm ra thị trường. Một số HTX vừa tổ chức sản xuất, ký hợp đồng thu mua với nông dân, vừa đầu tư chế biến, đưa sản phẩm lên các nền tảng thương mại điện tử và mở rộng thị trường.

Phó Chủ tịch UBND xã Cam Lộ Lê Anh Chương cho rằng, sản xuất nông nghiệp muốn phát triển bền vững phải gắn sản phẩm với chế biến và thị trường. Nếu chỉ bán nguyên liệu, người nông dân vẫn chủ yếu đứng ở khâu có giá trị thấp trong quá trình tạo ra sản phẩm.

Đây cũng là điểm khác biệt giữa sản xuất nông nghiệp đơn thuần và phát triển kinh tế nông nghiệp. Khi HTX đứng ra tổ chức sản xuất, kiểm soát chất lượng, chế biến và tìm đầu ra, những hộ nhỏ có thể cùng tham gia vào một quá trình mà từng hộ riêng lẻ khó tự thực hiện.

Ở Cam Lộ, củ nghệ không còn chỉ dừng ở ruộng, cây tràm không chỉ bán theo bó, còn chè vằng không chỉ là nguyên liệu. Qua HTX, những sản phẩm này được tập hợp, chế biến, đóng gói và đưa ra thị trường, mở thêm đầu ra và giá trị cho người trồng.

Quan trọng hơn, cách làm như vậy đang tạo nền tảng để chuỗi giá trị dược liệu ở Cam Lộ phát triển theo hướng bền vững hơn. Khi nông dân có HTX đồng hành từ sản xuất đến tiêu thụ, những hộ nhỏ lẻ có thể cùng tạo nên một chuỗi lớn, trong đó giá trị được tiếp tục gia tăng sau mỗi công đoạn.