HTX Xáo Tam Phân mở đường cho đồng bào Ê Đê tham gia chuỗi giá trị dược liệu
Từng đứng trước nguy cơ suy giảm do khai thác quá mức, cây xáo tam phân đang được HTX Dược liệu Xáo Tam Phân Ninh Hòa (Khánh Hòa) phát triển theo hướng trồng, sơ chế và tiêu thụ có tổ chức. Cùng với khôi phục vùng nguyên liệu, HTX tạo việc làm cho lao động Ê Đê và hướng tới đưa người dân tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị dược liệu bản địa.
Từ lĩnh vực công nghệ thông tin chuyển sang nông nghiệp, ông Nguyễn Thanh Tá, Giám đốc HTX Dược liệu Xáo Tam Phân Ninh Hòa, lựa chọn phát triển cây xáo tam phân – loại dược liệu bản địa từng bị khai thác quá mức. Trao đổi với VnBusiness, vị giám đốc HTX nói rằng, với ông, mục tiêu không chỉ là khôi phục vùng trồng, phát triển sản phẩm mà còn tổ chức lại sản xuất, kết nối thị trường để đồng bào Ê Đê có thêm cơ hội tham gia và hưởng lợi từ chuỗi giá trị dược liệu.
Khôi phục vùng dược liệu bản địa
Điều gì khiến ông lựa chọn cây xáo tam phân và gắn dự án với sinh kế của đồng bào Ê Đê tại địa phương?
Tôi từng làm việc trong lĩnh vực công nghệ thông tin và có thời gian thực tập nông nghiệp tại Israel. Những trải nghiệm đó giúp tôi nhận ra nông nghiệp không chỉ là hoạt động sản xuất, mà còn cần tư duy tổ chức, quản trị và liên kết thị trường.
Khi trở về địa phương, tôi nhận thấy xáo tam phân là cây dược liệu gắn với vùng đất Ninh Hòa, nhưng nguồn cây tự nhiên đang suy giảm do bị khai thác quá mức. Nếu chỉ khai thác mà không tái tạo, nguồn tài nguyên này khó tồn tại lâu dài.

Ông Nguyễn Thanh Tá cùng HTX Dược liệu Xáo Tam Phân Ninh Hòa phát triển sản phẩm từ cây dược liệu bản địa, gắn bảo tồn tài nguyên với mở rộng sinh kế cho đồng bào Ê Đê.
Trong khi đó, nhiều hộ đồng bào Ê Đê vẫn gặp khó khăn về sinh kế. Người dân có đất, có kinh nghiệm sản xuất và hiểu điều kiện tự nhiên, nhưng thiếu đầu ra ổn định, kỹ thuật và cách tổ chức sản xuất phù hợp.
Tôi nghĩ cần kết hợp bảo tồn cây bản địa với tạo việc làm và thu nhập cho người dân. Khi cây dược liệu mang lại giá trị kinh tế, người dân có thêm động lực trồng, chăm sóc và bảo vệ nguồn cây. Đó cũng là lý do HTX Dược liệu Xáo Tam Phân Ninh Hòa (Xatapha) được hình thành, đứng chân trên địa bàn xã Tây Ninh Hòa (Khánh Hòa).
HTX đang tổ chức vùng trồng và phát triển sản phẩm như thế nào để vừa bảo tồn cây dược liệu, vừa tạo giá trị kinh tế?
Hiện HTX có khoảng 6ha vùng trồng với 60.000 cây xáo tam phân. Trong đó, khoảng 5.000 cây đã hơn 6 năm tuổi, có thể khai thác, sản lượng dự kiến khoảng 5 tấn mỗi năm.
Điều kiện tự nhiên ở vùng đất Ninh Hòa khá đặc thù, nắng nóng, nhiều gió và chênh lệch nhiệt độ ngày đêm. HTX tận dụng đặc điểm thổ nhưỡng vùng đồi, thung lũng để tổ chức vùng trồng, đồng thời chú trọng cải tạo đất và phát triển hệ vi sinh vật có lợi.
Chúng tôi không muốn chỉ trồng cây rồi thu hoạch. Quy trình chăm sóc phải hướng đến tái tạo đất, sử dụng tài nguyên hợp lý và duy trì vùng nguyên liệu lâu dài. HTX cũng đang chuẩn hóa hồ sơ sản xuất, truy xuất nguồn gốc, hướng đến mã số vùng trồng và thực hành tốt trồng trọt, thu hái dược liệu theo GACP-WHO.
Từ nguồn nguyên liệu, HTX phát triển trà ấm xáo tam phân, trà rễ xáo tam phân và nhang dược liệu. Các phần phụ phẩm được tận dụng để làm sản phẩm khác, hạn chế lãng phí. Theo tôi, bảo tồn chỉ có thể bền vững khi cây dược liệu tạo ra giá trị và người dân có thu nhập từ việc gìn giữ nó.
Đưa đồng bào Ê Đê vào chuỗi giá trị
Qua quá trình làm việc với đồng bào Ê Đê, ông nhận thấy đâu là lợi thế và rào cản lớn nhất khi vận động người dân thay đổi cách sản xuất?
Người Ê Đê có nhiều lợi thế. Họ cần cù, chịu khó, am hiểu thời tiết, đất đai và có kinh nghiệm lao động gắn với tự nhiên. Khi được hướng dẫn cụ thể, nhiều người tiếp thu khá nhanh.
Tuy nhiên, khó khăn là sản xuất còn nhỏ lẻ, thiếu liên kết và chưa quen ghi chép quy trình. Một số hộ chủ yếu làm theo kinh nghiệm, ít quan tâm đến tiêu chuẩn chất lượng, truy xuất nguồn gốc hay yêu cầu của thị trường. Khi có người thu mua, họ bán sản phẩm; khi không có đầu ra, sản xuất lại bị gián đoạn.
Thay đổi điều này không thể chỉ bằng những buổi tuyên truyền. Người dân cần được làm cùng, thấy hiệu quả và có thu nhập thực tế. HTX hiện có 20 lao động thường xuyên, đều là người Ê Đê. Chúng tôi trực tiếp hướng dẫn từng công đoạn, từ chăm sóc cây đến thu hái, sơ chế.
Tôi cũng cố gắng làm việc cùng bà con thay vì chỉ giao việc rồi kiểm tra. Khi có vướng mắc, hai bên trao đổi để tìm cách xử lý. Muốn thay đổi nếp nghĩ thì trước hết phải tạo được niềm tin. Người dân thấy công sức được ghi nhận, sản phẩm có đầu ra và thu nhập ổn định hơn thì họ sẽ chủ động học hỏi.
Làm thế nào để đồng bào Ê Đê không chỉ làm thuê mà có thể trở thành người tham gia trực tiếp vào vùng nguyên liệu và chuỗi giá trị của HTX?
Tạo việc làm tại HTX mới là bước đầu. Mục tiêu của chúng tôi là giúp các hộ có thể tự tổ chức sản xuất, tham gia vùng nguyên liệu và hưởng lợi từ sản phẩm mình làm ra.
HTX cung cấp cây giống, hướng dẫn kỹ thuật và hỗ trợ người dân xây dựng quy trình chăm sóc. Khi sản phẩm đáp ứng yêu cầu, HTX sẽ thu mua để đưa vào chế biến. Như vậy, bà con có thể chủ động sản xuất trên diện tích đất của gia đình, thay vì chỉ phụ thuộc vào tiền công lao động.
Chúng tôi đặt mục tiêu kết nối thêm nhiều hộ Ê Đê hơn nữa trong thời gian tới. Đây là kế hoạch cần triển khai từng bước, bởi vùng nguyên liệu phải bảo đảm chất lượng và khả năng tiêu thụ.
Điều quan trọng là người dân phải hiểu sản phẩm không chỉ được đánh giá bằng số lượng. Cây trồng cần đúng quy trình, được chăm sóc và thu hái đúng thời điểm. Ghi chép sản xuất cũng là yêu cầu cần thiết để biết cây được trồng ở đâu, chăm sóc ra sao và chất lượng có bảo đảm hay không.
Khi người dân nắm được những yêu cầu đó, họ sẽ có vị thế tốt hơn trong chuỗi giá trị. HTX không thể phát triển bền vững nếu vùng nguyên liệu chỉ dựa vào một vài lao động, còn các hộ xung quanh vẫn sản xuất manh mún.
Số hóa sản xuất, mở rộng đầu ra
Ông đưa kinh nghiệm công nghệ thông tin vào quản lý sản xuất và kết nối thị trường như thế nào?
Tôi tận dụng kiến thức công nghệ thông tin để hỗ trợ quản lý vùng trồng. Các công đoạn chăm sóc được ghi nhận bằng nhật ký, hình ảnh và lưu trữ trên nền tảng đám mây. Cách làm này giúp HTX theo dõi quá trình phát triển của cây, kiểm soát quy trình và phục vụ truy xuất nguồn gốc.

Người Ê Đê tham gia HTX, từng bước chuyển từ lao động thời vụ sang sản xuất theo quy trình, hướng đến chủ động vùng nguyên liệu và nâng cao thu nhập trên đất quê hương.
Tuy nhiên, công nghệ chỉ phát huy tác dụng khi người sử dụng hiểu và làm chủ được nó. Vì vậy, chúng tôi phải hướng dẫn bà con từng bước, không đặt ra yêu cầu quá phức tạp ngay từ đầu.
Ở khâu thị trường, HTX kết hợp bán hàng trực tiếp với các nền tảng thương mại điện tử. Đến nay, sản phẩm đã tiếp cận hơn 2.000 khách hàng. Giá trị đơn hàng bình quân khoảng 500.000 đồng, tỷ lệ khách hàng quay lại mua hàng trên 20%.
Những con số này cho thấy sản phẩm đã có nhóm khách hàng nhất định, nhưng để phát triển lâu dài vẫn cần nâng chất lượng, hoàn thiện tiêu chuẩn và mở rộng kênh phân phối. Công nghệ giúp HTX tiếp cận thị trường thuận lợi hơn, đồng thời giảm sự phụ thuộc vào khâu trung gian.
HTX kỳ vọng những giá trị kinh tế tạo ra sẽ được chia sẻ với cộng đồng Ê Đê như thế nào trong thời gian tới?
Với chúng tôi, hiệu quả của dự án không chỉ nằm ở doanh thu hay số lượng sản phẩm bán ra. Điều quan trọng là người dân có thêm việc làm, có thể sản xuất trên chính đất của mình và từng bước cải thiện đời sống.
Một trường hợp khiến chúng tôi rất trăn trở là Y Ran - một người Ê Đê đã làm việc cùng HTX khoảng 3 năm. Gia đình Y Ran có bốn người, sống trong căn nhà gỗ cũ chỉ khoảng 15m². Sau một đợt hội chợ, nhóm có doanh thu hơn 70 triệu đồng và đang dự kiến dành khoản tiền này góp phần xây nhà mới cho gia đình Y Ran.
Những câu chuyện như vậy nhắc chúng tôi rằng phát triển kinh tế phải gắn với trách nhiệm cộng đồng. Về lâu dài, HTX mong muốn trích một phần lợi nhuận để hỗ trợ thư viện trường học, cặp sách và điều kiện học tập cho trẻ em Ê Đê.
Trước mắt, chúng tôi đang chuẩn bị cho kế hoạch cung ứng 8.000 bộ quà tặng dịp Tết. Nếu đơn hàng được triển khai, đây sẽ là cơ hội mở rộng tiêu thụ sản phẩm và tạo thêm việc làm.
Tôi mong người dân không chỉ có thêm thu nhập trước mắt, mà còn thay đổi cách nhìn về sản xuất: biết làm theo quy trình, quan tâm chất lượng, liên kết với nhau và chủ động tìm kiếm thị trường. Khi sinh kế được xây dựng trên chính tài nguyên và lợi thế quê hương, bà con sẽ có thêm lý do để giữ đất, giữ nghề và phát triển cuộc sống lâu dài tại địa phương.
Xin cảm ơn ông!
Thế Vinh (thực hiện)


