Hướng tăng trưởng mới từ không gian tầm thấp

Vietnam Post đưa UAV vào phục vụ nông nghiệp. Ảnh: Bộ KHCN.

Từ quản lý hoạt động bay đến khai thác một không gian kinh tế mới

Một trong những điểm đáng chú ý của Kết luận số 99-KL/TW là sự thay đổi căn bản trong cách tiếp cận đối với không gian tầm thấp. Thay vì chỉ nhìn nhận dưới góc độ quản lý phương tiện và hoạt động bay, không gian này được xác định là tài nguyên quốc gia, gắn với chủ quyền không phận, chủ quyền dữ liệu, an ninh mạng và các mục tiêu trọng yếu.

Theo đó, kinh tế không gian tầm thấp không đồng nghĩa với phát triển phương tiện bay không người lái (UAV). UAV chỉ là một trong những công cụ khai thác không gian này. Khi kết hợp với trí tuệ nhân tạo, dữ liệu, cảm biến, viễn thông, công nghệ định vị và tự động hóa, một hệ sinh thái kinh tế mới có thể hình thành, từ nghiên cứu, thiết kế, chế tạo phương tiện đến hạ tầng, vận hành và cung cấp dịch vụ.

Giá trị của lĩnh vực này vì thế không nằm ở số lượng UAV hoạt động, mà ở khả năng nâng cao năng suất, giảm chi phí, cải thiện chất lượng dịch vụ và tạo ra thị trường mới cho nền kinh tế.

Kết luận đặt ra những mục tiêu cụ thể cho quá trình phát triển. Đến năm 2030, Việt Nam phấn đấu đưa vào vận hành 3 khu thử nghiệm bay cấp quốc gia, đại diện cho các vùng địa hình khác nhau và tối thiểu một trung tâm nghiên cứu, thử nghiệm quốc gia về UAV.

Đến năm 2045, kinh tế không gian tầm thấp được định hướng trở thành ngành kinh tế - kỹ thuật quan trọng, có năng lực cạnh tranh cao trong khu vực, đóng góp khoảng 1,5% GDP quốc gia. Tỷ lệ nội địa hóa các dòng UAV chủ lực phục vụ sản xuất phấn đấu đạt trên 30-40% vào năm 2030 và trên 85% vào năm 2045.

Những chỉ tiêu này cho thấy định hướng không chỉ dừng ở mở rộng ứng dụng công nghệ, mà còn hướng tới làm chủ công nghệ lõi, phát triển công nghiệp và từng bước hình thành chuỗi cung ứng trong nước.

Nhà nước dẫn dắt thị trường, doanh nghiệp giữ vai trò trung tâm

Để kinh tế không gian tầm thấp phát triển, Kết luận nhấn mạnh vai trò kiến tạo của Nhà nước trong giai đoạn hình thành thị trường. Nhà nước tập trung xây dựng khuôn khổ pháp lý, tiêu chuẩn, quy chuẩn, hạ tầng thiết yếu và thị trường ban đầu thông qua cơ chế đặt hàng, thí điểm, ứng dụng trong khu vực công.

Trong khi đó, doanh nghiệp được xác định là lực lượng trung tâm trong nghiên cứu, phát triển, sản xuất và thương mại hóa sản phẩm, dịch vụ. Các viện nghiên cứu, trường đại học cũng được khuyến khích tham gia vào quá trình phát triển công nghệ và chuyển giao kết quả nghiên cứu vào thực tiễn.

Không gian tầm thấp được định hướng khai thác đa mục tiêu, ưu tiên những lĩnh vực có nhu cầu thực tế như logistics, nông nghiệp, quản lý tài nguyên, bảo vệ môi trường, giám sát hạ tầng, phòng chống thiên tai, tìm kiếm cứu nạn, cấp cứu y tế và đô thị thông minh.

Chẳng hạn, UAV chỉ thực sự tạo ra giá trị khi giúp giảm chi phí vận chuyển, nâng cao năng suất sản xuất nông nghiệp, rút ngắn thời gian cấp cứu hoặc hỗ trợ phát hiện sớm nguy cơ thiên tai. Điều này đòi hỏi các dự án phải xuất phát từ nhu cầu sử dụng cụ thể, thay vì chỉ tập trung vào việc phát triển thiết bị.

Công nghệ chỉ thực sự trở thành động lực tăng trưởng khi được chuyển hóa thành năng suất, sản phẩm, dịch vụ, doanh nghiệp và thị trường.

Mở không gian đổi mới sáng tạo, bảo đảm an toàn và chủ quyền

Với một lĩnh vực công nghệ mới, thách thức đặt ra là vừa tạo điều kiện cho đổi mới sáng tạo, vừa kiểm soát được những rủi ro liên quan đến an toàn, quốc phòng, an ninh, dữ liệu và quyền lợi của người dân.

Kết luận yêu cầu hoàn thiện mô hình quản trị quốc gia theo hướng thống nhất, hiện đại, dựa trên dữ liệu và nền tảng số. Hoạt động trong không gian tầm thấp sẽ được quản lý theo khu vực, phân tầng độ cao, loại hình hoạt động và mức độ rủi ro; đồng thời kiểm soát xuyên suốt từ đăng ký, định danh, cấp phép, điều hành, giám sát đến kiểm tra, xử lý vi phạm.

Đáng chú ý, cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) được đặt ra đối với công nghệ, sản phẩm, dịch vụ và mô hình kinh doanh mới. Việc thử nghiệm phải xác định rõ phạm vi, thời hạn, tiêu chí đánh giá, cơ chế giám sát và điều kiện kết thúc hoặc mở rộng.

Đây là cách tiếp cận nhằm tạo dư địa cho công nghệ mới được kiểm chứng trong thực tiễn, đồng thời hạn chế rủi ro trước khi triển khai trên diện rộng. Sandbox không đồng nghĩa với nới lỏng quản lý, mà là thử nghiệm trong giới hạn được xác định rõ.

Địa phương cần bắt đầu từ bài toán thực tiễn

Kết luận cũng nhấn mạnh trách nhiệm của các tỉnh ủy, thành ủy trong việc lồng ghép khai thác, quản trị và bảo vệ không gian tầm thấp vào quy hoạch, kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội; chủ động lựa chọn nhiệm vụ phù hợp với điều kiện địa phương.

Tuy nhiên, điều này không có nghĩa mỗi địa phương phải đầu tư đồng loạt vào phương tiện bay hoặc xây dựng một hệ sinh thái riêng biệt.

Một tỉnh miền núi có thể ưu tiên ứng dụng trong logistics, y tế, nông nghiệp, phòng chống thiên tai và tìm kiếm cứu nạn. Địa phương có thế mạnh công nghiệp có thể tập trung vào giám sát hạ tầng, khu công nghiệp; trong khi các đô thị lớn có thể nghiên cứu ứng dụng trong quản lý giao thông và dịch vụ đô thị.

Vì vậy, câu hỏi đầu tiên không phải là lựa chọn loại UAV nào, mà là địa phương cần giải quyết bài toán gì. Từ nhu cầu thực tế mới xác định công nghệ phù hợp, chủ thể sử dụng, mô hình cung cấp dịch vụ, nguồn lực đầu tư và hiệu quả kinh tế - xã hội.

Cách tiếp cận này góp phần tránh đầu tư dàn trải, chạy theo phong trào, đồng thời bảo đảm các dự án có khả năng vận hành và phát triển bền vững.

Hình thành động lực tăng trưởng từ công nghệ chiến lược

Kết luận số 99-KL/TW đặt nền móng cho cách tiếp cận mới: khai thác không gian tầm thấp để tạo giá trị, quản trị để phát triển và bảo vệ để bảo đảm an toàn, bền vững.

Để hiện thực hóa mục tiêu, các yếu tố thể chế, hạ tầng, công nghệ, dữ liệu, nhân lực, doanh nghiệp và thị trường cần được phát triển đồng bộ. Đây cũng là điều kiện để không gian tầm thấp trở thành nơi hội tụ của nhiều công nghệ chiến lược, hình thành sản phẩm, dịch vụ, mô hình kinh doanh và chuỗi giá trị mới.

Thước đo thành công vì thế không chỉ là số lượng UAV được sản xuất hay đưa vào khai thác, mà là khả năng chuyển hóa công nghệ thành năng suất, giá trị kinh tế và lợi ích thiết thực cho người dân, doanh nghiệp và đất nước.