Huyết áp, mỡ máu, đái tháo đường: Ba 'sát thủ' âm thầm gây tổn thương mạch máu

Não bộ cần nguồn cung cấp năng lượng và máu ổn định để duy trì hoạt động của các tế bào thần kinh. Vì vậy, những rối loạn chuyển hóa như tăng huyết áp, mỡ máu bất thường và đái tháo đường không chỉ ảnh hưởng đến tim mạch mà còn có thể âm thầm làm tổn thương mạch máu, tế bào thần kinh và ảnh hưởng đến các chức năng của não.

Các bệnh chuyển hóa có thể ảnh hưởng đến não bộ như thế nào?

PGS.TS. Nguyễn Thị Lâm, nguyên Phó Viện trưởng Viện Dinh dưỡng quốc gia cho biết, rối loạn chuyển hóa xảy ra khi các quá trình sử dụng và điều hòa những chất thiết yếu như glucose, lipid và insulin trong cơ thể không còn diễn ra bình thường. Tình trạng này có thể biểu hiện qua kháng insulin, tăng đường huyết, rối loạn mỡ máu hoặc thường đi kèm tăng huyết áp và các bất thường chuyển hóa khác.

Tình trạng kháng insulin: Não là một trong những cơ quan tiêu thụ nhiều năng lượng nhất cơ thể, sử dụng glucose làm nguồn năng lượng quan trọng cho hoạt động của tế bào thần kinh, tư duy, học tập và ghi nhớ. Vì vậy, rối loạn chuyển hóa glucose có thể ảnh hưởng đến chức năng não.

Kháng insulin khiến tế bào giảm đáp ứng với insulin và làm rối loạn quá trình sử dụng glucose. Tình trạng kéo dài có thể liên quan đến viêm, stress oxy hóa và rối loạn chức năng ty thể, ảnh hưởng đến chuyển hóa năng lượng của tế bào thần kinh. Tăng đường huyết kéo dài cũng có thể gây tổn thương mạch máu và góp phần làm suy giảm chức năng não.

Tăng huyết áp: Đây là một mắt xích quan trọng khác trong quá trình tổn thương não. Huyết áp cao kéo dài tạo áp lực lên thành động mạch, khiến mạch máu dày và cứng hơn. Các mạch máu nhỏ trong não cũng có thể bị tổn thương, làm giảm khả năng cung cấp máu, oxy và dưỡng chất cho mô não. Khi mạch máu bị hẹp hoặc tổn thương, người bệnh có nguy cơ xảy ra cơn thiếu máu não thoáng qua hoặc đột quỵ.

Những tổn thương mạch máu nhỏ, thậm chí không gây triệu chứng rõ ràng, nếu tích tụ theo thời gian cũng có thể ảnh hưởng đến chất trắng của não và chức năng nhận thức. Hậu quả lâu dài có thể bao gồm suy giảm trí nhớ, giảm khả năng xử lý thông tin, suy giảm chức năng điều hành và sa sút trí tuệ do mạch máu. Tổn thương mạch máu cũng có thể góp phần làm thúc đẩy quá trình thoái hóa thần kinh.

Tăng huyết áp là một mắt xích quan trọng trong quá trình tổn thương não bộ. Ảnh AI.

Rối loạn mỡ máu:Tình trạng này tiếp tục làm gia tăng gánh nặng lên hệ thống mạch máu não. Đặc biệt, LDL (cholesterol ‘xấu’) tăng cao có liên quan đến quá trình xơ vữa động mạch. Khi các thành phần lipid tích tụ tại thành mạch, lòng mạch có thể bị thu hẹp, khiến dòng máu cung cấp cho não bị hạn chế. Tình trạng này làm tăng nguy cơ đột quỵ và các tổn thương mạch máu não nhỏ. Nếu tổn thương lặp đi lặp lại, chức năng nhận thức có thể suy giảm dần theo thời gian. Rối loạn lipid máu cũng thường xuất hiện cùng các bất thường chuyển hóa khác, khiến nguy cơ đối với sức khỏe mạch máu càng đáng lưu ý.

Điều cần nhấn mạnh là ba yếu tố tăng huyết áp, rối loạn mỡ máu và đái tháo đường thường có thể đồng thời xuất hiện. Khi cùng tồn tại, chúng tác động lên cả mạch máu và quá trình chuyển hóa, tạo ra gánh nặng kéo dài đối với não bộ. Vì vậy, bảo vệ não cần thực hiện kiểm soát tốt huyết áp, đường huyết và lipid máu.

Hướng dẫn chế độ ăn giảm nguy cơ đột quỵ và suy giảm nhận thức

PGS.TS. Nguyễn Thị Lâm cho biết, chế độ ăn không lành mạnh có thể tác động đến sức khỏe não bộ thông qua nhiều cơ chế, đặc biệt là làm tăng các yếu tố nguy cơ tim mạch - chuyển hóa. Ăn quá nhiều muối có thể gây bất lợi cho kiểm soát huyết áp; sử dụng nhiều đường và carbohydrate tinh chế có thể ảnh hưởng đến kiểm soát đường huyết; chế độ ăn nhiều chất béo bão hoà, chất béo chuyển hoá có thể góp phần làm rối loạn lipid máu.

Do đó, cần xây dựng chế độ ăn tổng thể lành mạnh, hướng đến kiểm soát các yếu tố nguy cơ, bảo vệ não bộ:

- Ưu tiên thực phẩm tự nhiên, ít qua chế biến: Rau xanh, rau củ nhiều màu sắc, trái cây nguyên quả, ngũ cốc nguyên hạt, các loại hạt và những nguồn protein phù hợp nên được đưa vào khẩu phần thường xuyên. Đây là những nhóm thực phẩm cung cấp chất xơ, vitamin, khoáng chất và nhiều dưỡng chất cần thiết cho hoạt động của cơ thể.

- Tăng cường nguồn chất béo lành mạnh: Cá, các loại hạt cung cấp nguồn chất béo tốt sức khỏe não bộ.

- Kiểm soát lượng muối trong khẩu phần: Điều này đặc biệt quan trọng đối với người có tăng huyết áp hoặc nguy cơ tăng huyết áp. nên ưu tiên thực phẩm tươi, tự chế biến và hạn chế các loại thực phẩm chế biến sẵn thường chứa nhiều natri.

- Giảm đường bổ sung và carbohydrate tinh chế: Lượng đường đưa vào cơ thể quá mức có thể góp phần làm tăng đường huyết, tăng cân và kháng insulin. Đối với người đã mắc đái tháo đường hoặc có rối loạn đường huyết, việc lựa chọn thực phẩm và kiểm soát khẩu phần cần phù hợp với tình trạng sức khỏe và hướng dẫn của nhân viên y tế.

Bên cạnh chế độ ăn, để bảo vệ chức năng não theo thời gian cần vận động thường xuyên, ngủ đủ giấc và kiểm soát tốt căng thẳng.