Indonesia 'đau đầu' với bài toán mạng xã hội

Anh Andreas Humala, giảng viên bộ môn Truyền thông đa phương tiện tại một trường đại học ở Jakarta khá bất ngờ khi nghe hai người con đang ở tuổi vị thành niên bàn luận sôi nổi về các ứng cử viên Phó Tổng thống Indonesia năm 2024. Những thông tin ấy không đến từ trường học hay gia đình, mà đến từ các bài đăng kêu gọi bầu cử trên mạng xã hội.

Câu chuyện này phản ánh một thực tế đang ngày càng phổ biến tại Indonesia, nơi các nền tảng số vừa mở rộng cơ hội học hỏi, sáng tạo, vừa làm gia tăng lo ngại về sức lan tỏa của các nội dung mang màu sắc chính trị, thông tin thất thiệt hoặc sai lệch.

Mặt trái của mạng xã hội

Sau Australia, Indonesia trở thành quốc gia ngoài phương Tây đầu tiên công bố hạn chế quyền truy cập mạng xã hội đối với những người dưới 16 tuổi. Quy định được công bố vào đầu tháng 3/2026, yêu cầu các nền tảng xã hội như TikTok, Instagram, YouTube và Roblox xác minh độ tuổi, đồng thời loại bỏ tài khoản của người chưa đủ tuổi.

Chính phủ Indonesia coi đây là biện pháp bảo vệ trẻ em và trẻ vị thành niên trước nguy cơ bạo lực mạng, nội dung khiêu dâm, lừa đảo, cờ bạc và những tác động tâm lý từ các nền tảng vận hành bằng thuật toán. Tuy nhiên, việc thực thi chưa đồng đều khi người dùng chưa đủ tuổi vẫn có thể tiếp tục truy cập bằng cách khai gian lận năm sinh.

Những lo ngại này xuất hiện ngay trong chính các gia đình. Theo anh Andreas Humala, trẻ em dễ dàng tiếp cận thông tin và cũng nhanh chóng bị cuốn theo dòng nội dung liên tục, thường xuyên thay đổi mối quan tâm.

Thông tin sai lệch tràn lan cũng đang là một nguy cơ hiện hữu. Không phải nội dung nào được trình bày sinh động, ngắn gọn trên mạng xã hội cũng chính xác, trong khi người dùng trẻ lại chưa đủ khả năng để kiểm chứng và nhận diện nguồn tin đáng tin cậy.

Em Mikail Aidan Ferenata, một nam sinh 15 tuổi, thừa nhận mạng xã hội chứa nhiều nội dung không phù hợp và chứa thông tin sai lệch. Tuy nhiên, em không cho rằng, các biện pháp hạn chế nghiêm ngặt là giải pháp duy nhất, bởi cha mẹ và người giám hộ vẫn giữ vai trò quan trọng trong việc kiểm soát cách các em có thể tiếp cận các nền tảng.

Những lớp học trên màn hình

Dù tiềm ẩn nhiều rủi ro, TikTok, Instagram hay YouTube không chỉ là nơi giải trí. Với nhiều trẻ em Indonesia, đây còn là lớp học không chính thức và không gian sáng tạo, nơi các em có thể tự học tiếng Anh, nấu ăn, làm phim, thiết kế hay chỉnh sửa video.

Nam sinh Ferenata cho rằng, những video ngắn, trò chơi và hoạt hình có thể giúp người học tiếp thu nhanh và hứng thú hơn so với cách truyền đạt truyền thống. Quan điểm này phản ánh cách học phổ biến của thế hệ lớn lên ở kỷ nguyên điện thoại thông minh, đó là tìm kiếm thông tin khi cần, xem hướng dẫn và áp dụng ngay vào thực tiễn.

Ông Randy Apriza Akbar, một người làm việc trong lĩnh vực tiếp thị và truyền thông tại Jakarta, chia sẻ cậu con trai 11 tuổi của mình không chỉ xem video mà còn sớm tìm hiểu, mày mò cách tạo nội dung. Cậu bé tự học kỹ thuật dựng video, chuyển cảnh và đồng bộ hình ảnh với âm nhạc, đồng thời nhận ra nội dung muốn thu hút phải hướng đến điều người xem quan tâm.

Theo ông Akbar, trẻ em ngày nay coi sáng tạo là một loại tài sản, đồng thời hình dung rõ hơn về những nghề nghiệp gắn với làm phim, thiết kế, trò chơi điện tử, âm nhạc và sáng tạo nội dung.

Cô Tenna Handarini, một nhạc sĩ tại Indonesia cũng nhận thấy cậu con trai Filippo dần yêu thích và tìm hiểu về cách dựng phim, phong cách dựng và thiết kế áp phích trên mạng. Say mê loạt phim hoạt hình StoryBots từ năm 5 tuổi, đến năm 10 tuổi, cậu bé Filippo đã tự làm phim ngắn bằng điện thoại và mong muốn trở thành nhà làm phim, thiết kế áp phích điện ảnh.

Nữ sinh Marsha Renata Christanto (15 tuổi) cũng học đan móc qua mạng xã hội và coi các bài học trực tuyến là phần bổ sung cho giáo dục chính quy. Theo em, học sinh có thể tìm thêm phần giải thích và hướng dẫn bất cứ lúc nào, nhưng cần thận trọng khi kiểm chứng thông tin.

Ranh giới giữa bảo vệ và tiếp cận

Việc trẻ em có thể dễ dàng khai sai lệch năm sinh cho thấy, các biện pháp xác minh độ tuổi khó tạo thành hàng rào tuyệt đối. Theo ông Akbar, công nghệ luôn đi trước quy định một bước. Vì vậy, hạn chế quyền truy cập chỉ là một phần của giải pháp, quan trọng hơn là trang bị kỹ năng số cho cả trẻ em và người lớn.

Anh Andreas Humala Humala cũng cho rằng, các biện pháp hạn chế cần đi kèm giáo dục kỹ năng số và sự hướng dẫn của cha mẹ. Nhà trường cần giúp học sinh biết sàng lọc thông tin, hiểu các nguyên tắc ứng xử trên mạng và sử dụng nền tảng một cách có trách nhiệm.

Cách tiếp cận này cũng nhận được sự đồng tình của nhiều người dùng trẻ tuổi. Một nữ sinh trung học gợi ý, các quy định cần cụ thể hơn, bởi không phải trẻ em và thanh thiếu niên nào cũng sử dụng mạng xã hội cho mục đích tiêu cực. Theo bạn trẻ, trách nhiệm không nên chỉ đặt lên người dùng trẻ tuổi, mà còn thuộc về chính phủ và các nền tảng trong việc ngăn chặn nội dung không phù hợp ngay từ ban đầu.

Thực tế cho thấy việc cấm hoàn toàn việc tiếp xúc là khó khả thi khi mạng xã hội đã gắn với công việc học tập, giải trí, giao lưu kết bạn và góp phần làm phong phú hơn đời sống hằng ngày. Các biện pháp xác minh độ tuổi có thể tạo thêm một lớp bảo vệ, nhưng không thể thay thế vai trò của gia đình, nhà trường và doanh nghiệp công nghệ.

Bài toán đặt ra với Indonesia vì thế không chỉ là trẻ em có được sử dụng mạng xã hội hay không, mà còn là phân định trách nhiệm giữa các bên để các em tiếp cận môi trường số an toàn, có chọn lọc và hữu ích. Gia đình cần đồng hành và đặt ra giới hạn phù hợp, nhà trường cần trang bị năng lực kiểm chứng thông tin còn các nền tảng phải kiểm soát nội dung và cách thuật toán tiếp cận người dùng nhỏ tuổi.

Với những phụ huynh đang có con ở tuổi thiếu niên và thanh thiếu niên, vấn đề đặt ra không dừng lại ở việc trẻ em có thể học hỏi từ mạng xã hội hay không mà điều quan trọng là người lớn sẽ giúp các em lựa chọn, kiểm chứng và sử dụng những điều được học đó như thế nào.