Iran biến kho uranium thành mê cung mìn dưới lòng đất

Tình huống giả định: Đặc nhiệm Mỹ - Israel được huy động để tịch thu urani đã làm giàu. Đồ họa: AI Eurasian Times.

Kho uranium được xem là "át chủ bài" của Iran đang được bảo vệ nghiêm ngặt hơn bao giờ hết, biến các địa điểm cất giữ uranium chiến lược thành những "pháo đài ngầm" khiến cả phương án quân sự lẫn giải pháp ngoại giao của Washington trở nên khó lường hơn.

Ảnh vệ tinh cho thấy toàn cảnh một hệ thống đường hầm được đào vào địa hình đá gần khu vực cơ sở vật chất phát triển ở Isfahan (Iran) vào tháng 11/2025. Ảnh: Maxar.

Động thái này làm dấy lên câu hỏi liệu cộng đồng quốc tế có thể kiểm soát hoàn toàn kho vật liệu hạt nhân nhạy cảm của Tehran hay không.

Đánh sập hầm, gài mìn bảo vệ

Trong những tuần gần đây, Iran đã đẩy mạnh các biện pháp bảo vệ kho uranium được làm giàu ở mức gần đạt cấp độ chế tạo vũ khí hạt nhân. Theo năm nguồn tin am hiểu tình báo Mỹ, Tehran đã chủ động đánh sập nhiều đường hầm và gài mìn tại các lối vào nhằm ngăn chặn mọi nỗ lực tiếp cận số vật liệu chiến lược này, CNN ngày 12/6 cho biết.

Các nguồn tin cho biết việc tiếp cận khoảng nửa tấn uranium làm giàu cao hiện trở nên khó khăn, nguy hiểm và tốn thời gian hơn rất nhiều so với chỉ một tháng trước, thời điểm Tổng thống Mỹ Donald Trump công khai phát tín hiệu rằng ông có thể ra lệnh cho quân đội Mỹ tiến hành chiến dịch thu giữ số vật liệu này.

Những công trình phòng thủ mới mà Iran thiết lập đang tạo thêm trở ngại cho kế hoạch của chính quyền Trump nhằm buộc Tehran chuyển giao và tiêu hủy lượng uranium làm giàu cao. Động thái này cũng đặt ra câu hỏi ai sẽ đảm nhận nhiệm vụ đầy rủi ro là khai quật và vận chuyển số vật liệu hạt nhân được chôn giấu.

Phái đoàn ngoại giao Iran tại Liên Hợp Quốc chưa đưa ra bình luận về các thông tin trên, trong khi Nhà Trắng cũng chưa phản hồi các câu hỏi liên quan từ truyền thông Mỹ.

Trong các cuộc đàm phán nhằm chấm dứt xung đột và khôi phục hoạt động hàng hải qua eo biển Hormuz - tuyến vận tải chiến lược mà Iran trên thực tế đã phong tỏa - ông Trump nhiều lần khẳng định việc kiểm soát lượng uranium làm giàu của Tehran là ưu tiên hàng đầu của Washington.

Theo một quan chức cấp cao trong chính quyền Mỹ đã thông tin với báo giới hôm 12/6, hai bên đang tiến gần hơn tới một thỏa thuận, trong đó Iran sẽ phải bàn giao kho uranium làm giàu cho Mỹ. Số vật liệu này sẽ được xử lý và tiêu hủy tại chỗ trước khi được đưa ra khỏi lãnh thổ Iran.

Tuy nhiên, giới chức Mỹ và Iran vẫn đưa ra những mô tả khác nhau về nội dung thỏa thuận dự kiến. Các điều khoản cụ thể vẫn chưa được công bố rõ ràng. Hôm 12/6, bản dự thảo được cho là của thỏa thuận đã bị rò rỉ trên một hãng thông tấn bán chính thức của Iran, khiến ông Trump phản ứng gay gắt trên mạng xã hội.

Ảnh vệ tinh cho thấy trạm trộn bê tông và các đường hầm trung tâm dẫn vào khu phức hợp đường hầm ngầm gần cơ sở hạt nhân Natanz vào tháng 9/2025. Ảnh: Maxar.

Gia tăng thách thức

Theo một số nguồn tin, ngay cả với chính Iran, việc lấy số uranium được chôn giấu ra khỏi lòng đất hiện cũng là nhiệm vụ vô cùng khó khăn. Công việc này đòi hỏi các thiết bị đào bới hạng nặng cùng hoạt động rà phá bom mìn phức tạp và tiềm ẩn nhiều nguy cơ.

Ông Scott Roecker, người từng đứng đầu Văn phòng Loại bỏ Vật liệu Hạt nhân thuộc Cơ quan Quản lý An ninh Hạt nhân Quốc gia Mỹ giai đoạn 2017-2021, nhận định rằng nếu các thông tin trên là chính xác, việc thu hồi lượng uranium làm giàu cao chắc chắn sẽ trở nên phức tạp hơn đáng kể.

Không chỉ gây khó khăn cho công tác thu hồi, các biện pháp bảo vệ mới của Iran còn có thể tạo điều kiện để Tehran che giấu mức độ tuân thủ các cam kết trong tương lai.

Theo ông Roecker, nếu các nhà đàm phán yêu cầu Iran tập trung toàn bộ kho uranium tại một địa điểm để kiểm kê, xác minh và sau đó vận chuyển hoặc pha loãng, trách nhiệm tiếp cận và bàn giao đầy đủ số vật liệu này sẽ thuộc về Tehran.

Tuy nhiên, chuyên gia này cảnh báo Iran có thể viện dẫn lý do kỹ thuật để tuyên bố một phần uranium làm giàu cao không thể thu hồi được. Trong trường hợp đó, cộng đồng quốc tế sẽ khó có thể bảo đảm hoàn toàn rằng Tehran không còn khả năng tiếp cận số vật liệu này trong tương lai.

Theo đánh giá của cộng đồng quốc tế, phần lớn kho uranium hiện nằm trong các đường hầm đã bị đánh sập tại tổ hợp hạt nhân Isfahan ở miền trung Iran, trong khi một lượng nhỏ khác được lưu trữ tại các cơ sở riêng biệt.

Trước đó, vào giữa tháng 5, quân đội Mỹ từng chuẩn bị phương án tác chiến nhằm thu giữ số vật liệu hạt nhân này. Tuy nhiên, kế hoạch cuối cùng bị hủy bỏ vì được đánh giá là quá rủi ro.

Kể từ thời điểm đó, Iran tiếp tục tăng cường các biện pháp phòng thủ tại những khu vực được cho là nơi chôn giấu uranium làm giàu cao.

Ông Trump cũng từng thừa nhận việc dùng vũ lực để thu giữ số vật liệu hạt nhân này là nhiệm vụ hết sức nguy hiểm. Trong một cuộc phỏng vấn với Fox News hồi tháng 5, ông bày tỏ hoài nghi rằng Iran có thể tự tiếp cận và di chuyển lượng uranium bị chôn giấu mà không bị tình báo Mỹ phát hiện.

“Chúng tôi biết chính xác những gì đang diễn ra. Chưa có ai tiếp cận được khu vực đó”, ông Trump nói với người dẫn chương trình Sean Hannity.

Tuy nhiên, hai nguồn tin nhận định việc Tổng thống Mỹ công khai đề cập kho uranium như một mục tiêu tiềm năng có thể đã vô tình thúc đẩy Iran tăng cường bảo vệ những tài sản chiến lược của mình.

Ngay cả khi thỏa thuận giữa Tehran và Washington được ký kết trong tuần tới, các cuộc thương lượng kỹ thuật chi tiết về tương lai chương trình hạt nhân Iran vẫn được dự báo sẽ kéo dài thêm.

Bên trong cơ sở làm giàu uranium Natanz vào năm 2008. Ảnh: Reuters.

Theo các nguồn tin, việc đưa lượng uranium ra khỏi Iran nhiều khả năng sẽ đòi hỏi triển khai một cơ sở xử lý uranium lưu động chuyên dụng thuộc Cơ quan Quản lý An ninh Hạt nhân Quốc gia Mỹ, được điều phối từ Phòng thí nghiệm Quốc gia Oak Ridge ở bang Tennessee.

Trước đó, CNN đưa tin các nhà đàm phán hàng đầu của Mỹ là Jared Kushner và Steve Witkoff đã tới thăm cơ sở này hồi đầu tháng.

Tuy nhiên, ngay cả những chuyên gia hàng đầu thế giới về thu hồi vật liệu hạt nhân cũng cần nhiều thời gian để hoàn thành nhiệm vụ. Đầu tháng này, ông Trump cũng cho biết quá trình xử lý và di dời số uranium nói trên có thể mất ít nhất hai tuần mới hoàn tất.