Iran, Mỹ đối mặt 'thời điểm thức tỉnh' trong xung đột

Khói bốc lên sau cuộc không kích của Mỹ - Israel nhằm vào thủ đô Tehran, Iran ngày 28/2/2026. Ảnh: ANI/TTXVN phát

Theo các nhà phân tích, Washington và Tehran hoặc phải sớm quay lại con đường ngoại giao, hoặc đối mặt nguy cơ để cuộc chiến leo thang vượt ngoài tầm kiểm soát.

Theo báo The Straits Times, sau hơn một tuần giao tranh, phạm vi và cường độ xung đột đã mở rộng đáng kể. Các cuộc tấn công không còn chỉ nhằm vào mục tiêu quân sự mà đã lan sang cơ sở hạ tầng thiết yếu. Hai bên đã nhắm tới các nhà máy nước và khử muối, làm dấy lên nguy cơ gián đoạn nguồn điện và nước sinh hoạt cho hàng chục nghìn người dân giữa đợt nắng nóng khắc nghiệt tại khu vực vùng Vịnh.

Trong khi đó, giao thông qua eo biển Hormuz tiếp tục bị gián đoạn. Mỹ cũng tái áp đặt phong tỏa các cảng của Iran, trong khi các cuộc không kích nhằm vào hạ tầng giao thông ở miền Nam Iran gây thiệt hại lớn và làm gia tăng lo ngại Washington có thể mở rộng chiến dịch quân sự.

Bà Ellie Geranmayeh, chuyên gia về Iran tại Hội đồng Quan hệ Đối ngoại châu Âu, nhận định đây là thời điểm buộc cả hai bên phải cân nhắc lại chiến lược. Theo bà, nếu không nhanh chóng quay trở lại đàm phán, nguy cơ xung đột vượt khỏi khả năng kiểm soát sẽ ngày càng lớn.

Giới phân tích cho rằng khi mục tiêu tấn công ngày càng mở rộng, phạm vi địa lý của cuộc chiến cũng có nguy cơ lan rộng. Các cuộc tấn công nhằm vào cơ sở hạ tầng tại Iran và các nước Arab vùng Vịnh có thể gây hậu quả nghiêm trọng đối với dân thường và đe dọa nguồn cung năng lượng toàn cầu.

Iran đã nhiều lần cảnh báo sẽ nhắm vào các cơ sở năng lượng tại khu vực vùng Vịnh nếu tiếp tục bị tấn công. Trong khi đó, việc Saudi Arabia không kích sân bay do lực lượng Houthi kiểm soát ở Yemen làm gia tăng nguy cơ Tehran thúc đẩy các đồng minh phong tỏa tuyến hàng hải Bab al-Mandab trên Biển Đỏ - một trong những tuyến vận tải quan trọng khác trên thế giới. Nếu kịch bản này xảy ra, tác động đối với kinh tế toàn cầu sẽ rất nghiêm trọng.

Theo các chuyên gia, chi phí của việc tiếp tục leo thang xung đột là rất lớn đối với cả Washington và Tehran. Chính quyền Tổng thống Donald Trump cũng như giới lãnh đạo mới tại Iran đều phải đối mặt với sức ép kinh tế và chính trị trong nước - những yếu tố từng thúc đẩy hai bên ký một bản ghi nhớ hướng tới đàm phán chỉ một tháng trước.

Tác động của cuộc chiến đối với kinh tế toàn cầu vẫn chưa có dấu hiệu giảm bớt kể từ khi Mỹ và Israel mở chiến dịch quân sự nhằm vào Iran hồi tháng Hai năm ngoái. Việc kéo dài xung đột có nguy cơ ảnh hưởng đến triển vọng chính trị của đảng Cộng hòa trước cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ tại Mỹ.

IRGC tuyên bố đã tiến hành các cuộc tập kích bằng tên lửa và thiết bị bay không người lái nhằm vào nhiều mục tiêu quân sự của Mỹ. Ảnh: IRNA/TTXVN phát

Về phía Iran, nền kinh tế vốn đã suy yếu trước chiến tranh nay tiếp tục chịu thêm sức ép từ thiệt hại hạ tầng và các biện pháp phong tỏa của Mỹ. Giới quan sát nhận định nước này đang đối mặt nguy cơ khủng hoảng kinh tế nghiêm trọng hơn, trong bối cảnh bất mãn trong xã hội ngày càng gia tăng.

Ông Hamidreza Azizi, chuyên gia tại Viện Nghiên cứu An ninh và Quốc tế Đức, cho rằng cuộc xung đột đang trở thành "cuộc chạy đua với thời gian". Theo ông, yếu tố quyết định sẽ là liệu những thiệt hại kinh tế và hạ tầng của Iran có vượt quá tác động từ việc giá năng lượng toàn cầu tăng do bất ổn tại eo biển Hormuz hay không.

Sự phản đối chiến tranh trong nội bộ Iran cũng ngày càng rõ nét. Ngày 18/7, 268 nhân vật có ảnh hưởng, gồm học giả, chính trị gia, vận động viên, giáo sĩ và lãnh đạo công đoàn, đã ký kiến nghị mang tên "Không chiến tranh", kêu gọi chấm dứt xung đột bất chấp nguy cơ bị chính quyền trấn áp.

Ông Omid Memarian, chuyên gia thuộc Viện DAWN có trụ sở tại Washington, cho rằng sẽ ngày càng khó để chính quyền Iran thuyết phục người dân tiếp tục chấp nhận những tổn thất do chiến tranh gây ra. Theo ông, yếu tố thời gian đang gây sức ép lên cả hai phía.

Một số chuyên gia nhận định các cuộc tấn công gần đây của Iran nhằm vào tàu thuyền không nhất thiết phản ánh mong muốn mở rộng chiến tranh, mà chủ yếu nhằm duy trì lợi thế chiến lược và tăng vị thế trong các cuộc đàm phán tương lai. Ông Farzan Sabet, chuyên gia tại Viện Sau đại học Geneva (Thụy Sĩ), cho rằng Tehran nhận thấy khả năng kiểm soát eo biển Hormuz đang suy giảm khi Mỹ hỗ trợ các tàu thương mại đi qua khu vực này ngoài tầm ảnh hưởng của Iran trong thời gian ngừng bắn.

Theo ông Memarian, các hành động quân sự của Iran nên được nhìn nhận như nỗ lực duy trì đòn bẩy đàm phán hơn là nhằm giành thắng lợi quân sự tuyệt đối. Tuy nhiên, chiến lược này cũng tiềm ẩn nguy cơ phản tác dụng nếu khiến căng thẳng tiếp tục leo thang.

Trong khi đó, giới phân tích cho rằng chính quyền Tổng thống Trump cũng không có nhiều lựa chọn để gia tăng sức ép mà không phải đối mặt với những rủi ro lớn về kinh tế và chính trị. Ông Sabet nhận định từ nay đến đầu hoặc giữa tháng 8, Washington có thể tiếp tục tìm cách làm suy yếu năng lực quân sự của Iran hoặc hạn chế khả năng kiểm soát eo biển Hormuz của Tehran thông qua các chiến dịch bất đối xứng.

Tuy nhiên, theo chuyên gia này, hiện chưa có nhiều dấu hiệu cho thấy các biện pháp đó có thể buộc Iran thay đổi đáng kể tính toán chiến lược. Điều đó cho thấy triển vọng chấm dứt xung đột trong ngắn hạn vẫn còn nhiều bất định, trong khi nguy cơ leo thang tiếp tục hiện hữu nếu hai bên không sớm quay trở lại bàn đàm phán.