Iran và Oman đề xuất gì về cơ chế quản lý eo biển Hormuz?

Eo biển Hormuz. Ảnh: IRNA/TTXVN phát

Theo truyền thông Qatar, Thứ trưởng Ngoại giao Iran Kazem Gharibabadi ngày 29/7 cho biết trên truyền hình nhà nước rằng đề xuất của Oman chưa giải quyết thỏa đáng những quan ngại của Tehran về quyền kiểm soát eo biển.

Theo ông, phương án do Iran đưa ra sẽ giúp Tehran có quyền kiểm soát lớn hơn đối với tuyến đường thủy này.

Eo biển Hormuz đang trở thành tâm điểm trong cuộc xung đột giữa Mỹ và Iran kể từ cuối tháng 2, khi Mỹ và Israel bắt đầu các cuộc tấn công nhằm vào Iran. Trước khi chiến sự bùng phát, khoảng 1/5 lượng dầu mỏ và khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) của thế giới được vận chuyển từ các nước sản xuất dầu ở vùng Vịnh qua tuyến đường này.

Không lâu sau khi chiến tranh nổ ra, Tehran đã đóng cửa eo biển này, gây ra những xáo trộn đối với nguồn cung toàn cầu. Sau đó, Mỹ cũng áp đặt biện pháp phong tỏa tương ứng đối với các cảng của Iran.

Theo bản ghi nhớ (MoU) được Iran và Mỹ ký ngày 17/6, eo biển Hormuz sẽ mở cửa trở lại cho tàu thuyền qua lại miễn phí trong ít nhất 60 ngày. Tuy nhiên, những điều khoản chưa rõ ràng trong bản ghi nhớ đã dẫn đến nhiều bất đồng về bên nào có quyền kiểm soát cuối cùng đối với tuyến đường thủy này - vốn đi qua vùng biển thuộc chủ quyền của Iran và Oman - cũng như việc tàu thuyền sẽ đi theo những tuyến nào.

Những bất đồng trên dẫn tới việc Mỹ nối lại các cuộc tấn công nhằm vào Iran, trong khi Tehran đáp trả bằng các cuộc tập kích vào các cơ sở và tài sản quân sự của Mỹ trong khu vực. Dù giao tranh đã dừng lại vào cuối tuần trước, các cuộc đàm phán ngoại giao về tương lai của eo biển Hormuz vẫn tiếp diễn.

Đề xuất của Oman

Thứ trưởng Gharibabadi cho biết Oman đề xuất thiết lập một cơ chế quản lý chung trong khu vực, theo đó Iran và Oman chia sẻ quyền kiểm soát eo biển theo tỷ lệ 50-50.

Theo phương án này, Iran sẽ kiểm soát các tuyến hàng hải nằm ở phía vùng biển thuộc chủ quyền của mình, trong khi Oman phụ trách các tuyến chạy dọc bờ biển nước này.

Ông Gharibabadi nói trên truyền hình nhà nước: “Oman đề xuất với chúng tôi thiết lập một tuyến đường qua eo biển Hormuz, trong đó 50% nằm trong vùng biển thuộc chủ quyền của chúng tôi và 50% nằm trong vùng biển thuộc chủ quyền của Oman. Tàu thuyền đi qua eo biển Hormuz có thể đi vào từ vùng biển của chúng tôi và rời đi qua vùng biển của Oman”.

Ngoài ra, Oman cũng đề xuất thu “các khoản phí tự nguyện” từ tàu thuyền qua lại và phân chia nguồn thu cho cả hai nước.

Đề xuất này dường như được xây dựng theo mô hình quản lý eo biển Malacca, tuyến hàng hải nối Ấn Độ Dương và Thái Bình Dương. Theo cơ chế hiện nay, Indonesia, Malaysia và Singapore kêu gọi các tàu đi qua eo biển này phải tự nguyện đóng góp kinh phí cho hoạt động bảo đảm an toàn hàng hải, bảo vệ môi trường và tìm kiếm, cứu nạn.

Đề xuất của Oman dường như cũng nhận được sự ủng hộ từ một số nước trong khu vực. Bộ Ngoại giao Qatar cho biết các ngoại trưởng Hội đồng Hợp tác vùng Vịnh (GCC) đã họp ngày 28/7 để tiếp tục thảo luận về vấn đề an ninh khu vực.

Tuy nhiên, ông Gharibabadi cho biết Iran cuối cùng đã bác đề xuất này do những quan ngại về an ninh quốc gia.

Phương án của Iran

Thứ trưởng Ngoại giao Iran Kazem Gharibabadi. Ảnh: IRNA/TTXVN phát

Theo ông Gharibabadi, phương án đáp lại của Tehran sẽ cho phép Iran quản lý hoạt động tàu thuyền qua phần eo biển nằm trong vùng biển thuộc chủ quyền của nước này. Trong khi đó, Oman sẽ quản lý một phần, nhưng không phải toàn bộ, tuyến hàng hải ở phía đối diện.

Ông Gharibabadi nói: “Đề xuất của chúng tôi là một tuyến hoàn toàn nằm trong vùng biển thuộc chủ quyền của Cộng hòa Hồi giáo Iran, trong khi một phần của tuyến còn lại cũng đi qua vùng biển Iran. Như vậy, Iran có thể thực hiện quyền giám sát hiệu quả đối với cả tàu thuyền đi vào và đi ra”.

Thứ trưởng Ngoại giao Iran cảnh báo eo biển Hormuz sẽ tiếp tục đóng cửa nếu Oman bác bỏ phương án này. Ông đồng thời cho rằng eo biển không thể trở lại cơ chế trước chiến tranh, khi tàu thuyền đi qua mà không phải trả bất kỳ khoản phí nào.

Phóng viên Resul Serdar Atas của Al Jazeera đưa tin từ Tehran rằng Oman đang xem xét một phương án khác, có thể bao gồm 3 tuyến hàng hải: một tuyến đi qua vùng biển thuộc chủ quyền của Iran, một tuyến quốc tế và tuyến thứ ba đi qua vùng biển Oman.

Hiện chưa rõ Tehran sẽ phản ứng ra sao trước phương án mới này.

Những vấn đề còn gây tranh cãi

Quang cảnh eo biển Hormuz. Ảnh: THX/TTXVN phát

Những bất đồng còn tập trung vào hướng di chuyển của tàu thuyền trên các tuyến hàng hải, mức phí được thu, bên có quyền xác định các quy định đã được thống nhất, cũng như hoạt động rà phá thủy lôi tại eo biển.

Mỹ từng cáo buộc Tehran rải thủy lôi tại eo biển Hormuz, song Iran chưa xác nhận thông tin này. Tuy nhiên, trong thời gian chiến sự diễn ra hồi tháng 4, Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) đã công bố bản đồ một tuyến đường được phép dành cho các tàu vận tải đã được phê duyệt. IRGC cho biết tuyến đường này sẽ giúp tàu thuyền tránh những khu vực có khả năng có thủy lôi. Tuyến được chỉ định đưa tàu thuyền đi gần bờ biển Iran hơn đáng kể so với trước đây.

Một vấn đề khác là mức phí đối với tàu thuyền sử dụng eo biển, cũng như mức thu mà Iran muốn áp dụng, so với số tiền có thể thu được nếu sử dụng cơ chế đóng góp tự nguyện.

Ông Paul Musgrave, Giáo sư tại Đại học Georgetown ở Qatar, cho biết mô hình quản lý eo biển Malacca mang lại khoảng 70 triệu USD mỗi năm thông qua cơ chế đóng góp tự nguyện.

Tuy nhiên, con số này thấp hơn rất nhiều so với mức 1 triệu USD cho mỗi tàu mà Tehran được cho là đã đề xuất dưới dạng “phí dịch vụ” đối với tàu thuyền qua eo biển Hormuz.

Trước đây, Tehran từng cho biết các khoản phí đối với tàu thuyền sẽ được sử dụng cho công cuộc tái thiết sau khi cơ sở hạ tầng của Iran bị hư hại trên diện rộng do các cuộc tấn công của Mỹ và Israel.