Isaac Newton và cuộc truy lùng trùm tiền giả nguy hiểm nhất nước Anh - Kỳ cuối

Kỳ 2: Cuộc đấu trí giữa nhà bác học và "ông trùm" tiền giả

Isaac Newton trong tranh vẽ vào năm 1689. Ảnh: coinsandhistoryfoundation

Theo trang Britannica, khi William Chaloner vẫn xuất hiện trước các nghị sĩ với hình ảnh một người am hiểu nạn tiền giả và nhiệt tình đề xuất các biện pháp cải tổ Royal Mint (Xưởng đúc tiền Hoàng gia), Isaac Newton gần như không có bất kỳ động thái công khai nào.

Newton hiểu rằng đối thủ của mình không phải một tên tội phạm thông thường. Chaloner đã nhiều lần thoát khỏi các cuộc điều tra trước đó nhờ khả năng thao túng nhân chứng, thay đổi lời khai và biến chính mình thành người tố giác. Nếu vội vàng hành động, Royal Mint có thể lại chứng kiến thêm một lần thất bại.

Newton lựa chọn một cách tiếp cận hoàn toàn khác. Ông không tìm kiếm một lời thú nhận, mà kiên trì xây dựng cả một hệ thống chứng cứ. Mỗi lời khai chỉ được xem là một mắt xích và chỉ có giá trị khi được đối chiếu với các lời khai khác. Cách làm này khiến cuộc điều tra diễn ra chậm hơn, nhưng đổi lại, mỗi kết luận đều dựa trên những chứng cứ có thể kiểm chứng.

Mạng lưới người cung cấp tin

Theo tài liệu của Đại học Oxford, từ năm 1697 đến đầu năm 1699, Newton trực tiếp hoặc chỉ đạo ghi nhận hàng trăm bản lời khai liên quan đến các vụ làm tiền giả. Ông thường xuyên làm việc với những người từng tham gia các đường dây phạm pháp, chủ quán trọ, chủ quán rượu, người môi giới và cả các tù nhân đang bị giam giữ tại Newgate.

Đó là một công việc vừa tốn thời gian, vừa tiềm ẩn nhiều rủi ro. Không ít nhân chứng thay đổi lời khai sau khi bị đe dọa. Có người chỉ đồng ý hợp tác khi được hứa giảm nhẹ hình phạt. Một số khác lại cố tình khai man để đẩy trách nhiệm cho đồng phạm.

Thay vì loại bỏ những lời khai mâu thuẫn, Newton giữ lại tất cả. Ông ghi chú rất cẩn thận thời điểm lấy lời khai, mối quan hệ giữa các nhân chứng và những chi tiết còn chưa thống nhất. Khi xuất hiện điểm bất thường, Newton tiếp tục tìm nhân chứng mới để đối chiếu.

Chính sự tỉ mỉ ấy dần tạo nên ưu thế cho cuộc điều tra. Những lời khai tưởng như rời rạc bắt đầu bổ sung cho nhau, giúp Newton nhận diện rõ hơn cách thức hoạt động của mạng lưới làm tiền giả cũng như vai trò của Chaloner trong mạng lưới đó.

Chân dung Newton trên tờ tiền 1 bảng Anh, phát hành trong giai đoạn 1978-1988. Ảnh: coinsandhistoryfoundation

Sai lầm của William Chaloner

Nếu Newton nổi tiếng vì sự kiên nhẫn thì Chaloner lại nổi tiếng bởi sự táo bạo. Sau nhiều lần thoát khỏi các cuộc điều tra, Chaloner dường như tin rằng mình đủ khôn ngoan để kiểm soát tình hình. Ông ta tiếp tục xuất hiện trước công chúng, chỉ trích Royal Mint và tìm cách gây sức ép lên cơ quan này thông qua Quốc hội.

Một trong những bước đi đáng chú ý nhất là việc Chaloner tìm cách biến mình thành người tư vấn cho hoạt động chống tiền giả. Ông ta không chỉ nêu ra những sơ hở trong công tác quản lý tiền tệ mà còn đề xuất các giải pháp khắc phục. Với nhiều nghị sĩ, đó là ý kiến của một người am hiểu thực tế. Nhưng dưới góc nhìn của Newton, mỗi lần Chaloner phát biểu lại vô tình để lộ thêm mức độ hiểu biết bất thường về hoạt động của giới làm tiền giả.

Trong khi Chaloner tin rằng mình đang dẫn dắt dư luận theo hướng có lợi, Newton vẫn âm thầm bổ sung từng mảnh ghép cuối cùng vào hồ sơ điều tra. Nhà bác học gần như không phản ứng trước những chỉ trích công khai nhằm vào Royal Mint.

Đến cuối năm 1698, bức tranh về hoạt động của Chaloner đã hiện lên rõ nét hơn bao giờ hết. Điều còn thiếu chỉ là thời điểm thích hợp để khép lại cuộc điều tra và đưa vụ việc ra ánh sáng.

Phiên tòa khép lại cuộc đấu trí

Đầu năm 1699, khi cho rằng chuỗi chứng cứ đã đủ chặt chẽ, Newton quyết định chuyển hồ sơ sang cơ quan có thẩm quyền để truy tố William Chaloner. Theo tài liệu của Đại học Oxford, đây là kết quả của nhiều tháng thu thập và đối chiếu lời khai, chứ không phải một quyết định vội vàng. Mỗi bản khai đều được đặt trong mối liên hệ với những chứng cứ khác, tạo thành một chuỗi lập luận mà Newton tin rằng Chaloner khó có thể bác bỏ.

Phiên tòa diễn ra tại Old Bailey, trung tâm xét xử các vụ án hình sự lớn của London. Với Chaloner, đây không phải lần đầu ông ta phải đối mặt với pháp luật. Nhiều năm trước, bằng tài ăn nói và khả năng xoay chuyển tình thế, ông từng nhiều lần thoát khỏi những cáo buộc tưởng chừng không thể chối cãi. Vì vậy, ngay cả khi đứng trước vành móng ngựa, Chaloner vẫn tin mình còn cơ hội.

Chiến thuật quen thuộc của Chaloner là phủ nhận, đổ trách nhiệm cho người khác và tìm cách làm suy giảm độ tin cậy của nhân chứng. Tuy nhiên, lần này ông ta phải đối mặt với một hệ thống chứng cứ đã được chuẩn bị rất kỹ. Những điểm mâu thuẫn trong lời bào chữa của Chaloner cũng nhanh chóng bị đối chiếu với các tài liệu điều tra trước đó.

Cuối cùng, William Chaloner bị tuyên có tội và lĩnh án tử hình.

Những bức thư cuối cùng

Bản án không đồng nghĩa với việc Chaloner chấp nhận thất bại. Trong thời gian bị giam tại nhà tù Newgate chờ thi hành án, "ông trùm" tiền giả đã nhiều lần viết thư gửi Isaac Newton. Những bức thư ấy hiện vẫn được lưu giữ trong kho tư liệu của Đại học Oxford và trở thành một trong những nguồn tài liệu quý giá giúp các nhà nghiên cứu hiểu rõ hơn về giai đoạn cuối của vụ án.

Theo các bản chép lại từ tài liệu gốc, Chaloner liên tục phủ nhận một phần cáo buộc, cho rằng mình bị đối xử bất công và cố gắng thuyết phục Newton can thiệp để được xem xét lại bản án. Nhưng điều đó đã không xảy ra.

Theo các nhà nghiên cứu của Đại học Oxford, không có bằng chứng nào cho thấy Newton đáp lại những lời cầu xin. Sau khi cuộc điều tra kết thúc, ông để vụ việc được giải quyết theo đúng trình tự pháp luật.

Ngày 22/3/1699, William Chaloner bị đưa tới pháp trường Tyburn, chịu thi hành án.

Tranh vẽ minh họa cảnh pháp trường Tyburn, nơi William Chaloner bị thi hành án tử bằng biện pháp treo cổ.

Di sản vượt ra ngoài một vụ án

Cái chết của Chaloner không chấm dứt hoàn toàn nạn làm tiền giả ở nước Anh. Tuy nhiên, theo các tài liệu của Royal Mint, cuộc Đại cải cách tiền tệ cùng những biện pháp mạnh tay của Royal Mint trong giai đoạn cuối thế kỷ XVII đã góp phần từng bước khôi phục niềm tin vào đồng tiền Anh.

Đối với thiên tài Newton, vụ Chaloner cũng không phải cuộc điều tra cuối cùng. Ông tiếp tục làm việc tại Royal Mint trong nhiều năm, sau đó được bổ nhiệm làm Tổng quản Xưởng đúc tiền Hoàng gia (Master of the Mint) và giữ cương vị này cho đến cuối đời. Theo các nhà sử học, đây không còn là một chức vụ mang tính danh dự, mà là một trong những vị trí có ảnh hưởng lớn đối với hệ thống tài chính của nước Anh thời kỳ đó.

Lịch sử sẽ mãi ghi nhớ Isaac Newton như một trong những nhà khoa học vĩ đại nhất mọi thời đại. Nhưng ở một chương ít người biết đến của cuộc đời mình, ông còn để lại một di sản khác: chứng minh rằng tư duy khoa học không chỉ giúp con người khám phá những bí mật của vũ trụ, mà còn có thể trở thành công cụ sắc bén để bảo vệ công lý.

Có lẽ vì thế, nhiều sử gia ngày nay vẫn xem cuộc đối đầu giữa Isaac Newton và William Chaloner không đơn thuần là câu chuyện về một vụ án tiền giả, mà là cuộc đấu trí đặc biệt giữa hai bộ óc xuất chúng, mỗi người lựa chọn một con đường khác nhau. Một người dùng trí tuệ để tìm kiếm chân lý. Người kia dùng chính sự thông minh ấy để đánh lừa xã hội. Và cuối cùng, điều giúp phân định thắng thua không phải quyền lực hay may mắn, mà là sức mạnh của hệ thống chứng cứ được thiết lập bởi một bộ óc sáng suốt và điềm tĩnh.