Kết nối tri thức toàn cầu, gia tăng nội lực khoa học, công nghệ

Lễ ra mắt Mạng lưới tri thức Việt-Nga. (Ảnh: Thống Nhất/TTXVN)

Sau gần hai năm triển khai Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, hợp tác quốc tế ngày càng được đặt trong yêu cầu mới.

Hầu hết các hoạt động đối ngoại đều có nội dung liên quan huy động tri thức, công nghệ, nguồn lực và mạng lưới nghiên cứu toàn cầu để nâng cao năng lực nội sinh.

Những chương trình hợp tác gần đây với các đối tác quốc tế cũng cho thấy Việt Nam đang hướng tới phương thức hợp tác sâu hơn, trong đó trọng tâm là cùng nghiên cứu, phát triển công nghệ và tạo ra sản phẩm có khả năng ứng dụng.

Thúc đẩy đồng sáng tạo công nghệ

Triển khai Nghị quyết 57, việc hợp tác với các quốc gia có nền tảng khoa học, công nghệ phát triển trở thành yêu cầu quan trọng nhằm hình thành những chương trình nghiên cứu chung, cơ chế phối hợp dài hạn, chia sẻ hạ tầng và nguồn lực, qua đó giúp các tổ chức nghiên cứu, doanh nghiệp Việt Nam tham gia sâu hơn vào quá trình phát triển công nghệ.

Thông điệp này được Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh tại Diễn đàn Khoa học và Công nghệ Việt Nam-Liên bang Nga với chủ đề “Kết nối công nghệ chiến lược”, diễn ra ngày 9/9/2026 tại Nga trong khuôn khổ chuyến thăm cấp Nhà nước tới Liên bang Nga.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm phát biểu tại Diễn đàn Khoa học và Công nghệ Việt Nam-Liên bang Nga. (Ảnh: Thống Nhất/TTXVN)

Phát biểu tại diễn đàn, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước nêu rõ: Việt Nam xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là động lực chủ yếu để đổi mới mô hình tăng trưởng, nâng cao năng suất, năng lực cạnh tranh và năng lực tự chủ của nền kinh tế. Quá trình đó, Việt Nam coi trọng hợp tác quốc tế, nhất là hợp tác với những đối tác có nền tảng khoa học-công nghệ mạnh, có quan hệ hữu nghị truyền thống và khả năng bổ sung cho nhu cầu phát triển của Việt Nam.

“Hợp tác khoa học và công nghệ giữa Việt Nam và Liên bang Nga trong giai đoạn tới cần một tư duy mới, cách làm mới và những mục tiêu cao hơn; không chỉ dừng ở trao đổi chuyên gia, đào tạo cán bộ, mà phải hướng tới cùng làm chủ công nghệ, tạo ra sản phẩm và cùng tham gia thị trường,” Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh.

Theo định hướng được người đứng đầu Đảng, Nhà nước đề cập, hợp tác hai nước trong thời gian tới xác định rõ các lĩnh vực tiềm năng gồm trí tuệ nhân tạo (AI), bán dẫn, công nghệ lượng tử, công nghệ vũ trụ, năng lượng mới và năng lượng nguyên tử. Như vậy, cách tiếp cận hợp tác quốc tế đã được đặt trên cơ sở kết hợp thế mạnh của đối tác với nhu cầu phát triển của Việt Nam. Từ đó, hình thành các nhóm nghiên cứu chung, dự án phối hợp giữa viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp để tạo điều kiện cho đội ngũ trong nước tham gia sâu hơn vào quá trình thiết kế, thử nghiệm, hoàn thiện và từng bước làm chủ công nghệ.

Hợp tác Việt Nam-Nhật Bản cũng là một ví dụ cụ thể cho việc chuyển những định hướng thành chương trình nghiên cứu có nguồn lực và mục tiêu rõ ràng. Ngày 9/11/2026 tại Tokyo (Nhật Bản), trong khuôn khổ Diễn đàn Công tư về hợp tác kinh tế, khoa học và công nghệ Việt Nam-Nhật Bản, Bộ Khoa học và Công nghệ Việt Nam cùng Bộ Giáo dục, Văn hóa, Thể thao, Khoa học và Công nghệ Nhật Bản đã trao văn kiện tài trợ 11 dự án hợp tác nghiên cứu thuộc Chương trình NEXUS.

Cụ thể, trong giai đoạn 2025-2026, Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ quốc gia Việt Nam (NAFOSTED) và Cơ quan Khoa học và Công nghệ Nhật Bản (JST) đã lựa chọn đồng tài trợ 11 nhiệm vụ khoa học và công nghệ trong lĩnh vực bán dẫn. Các nhóm nghiên cứu chung có 22 nhà khoa học Việt Nam và Nhật Bản. Tổng nguồn tài trợ phía Nhật Bản là 2,6 tỷ yên, tương đương khoảng 430 tỷ đồng; phía Việt Nam đóng góp 67 tỷ đồng.

Các nhiệm vụ tập trung vào những hướng nghiên cứu như chip AI công suất thấp, linh kiện điện tử thế hệ mới, công nghệ bán dẫn, vật liệu và quy trình chế tạo bán dẫn hợp chất, công nghệ cảm biến phát hiện đột biến DNA, vật liệu bán dẫn hai chiều và thiết bị MEMS phục vụ cảm biến thông minh, năng lượng bền vững.

Với những lĩnh vực đòi hỏi thiết bị hiện đại, chuyên môn sâu và chi phí lớn như bán dẫn, cơ chế hợp tác này tạo điều kiện để các nhà khoa học Việt Nam tham gia mạng lưới nghiên cứu quốc tế, nâng cao năng lực chuyên môn và tích lũy kinh nghiệm triển khai các công đoạn nghiên cứu, phát triển sản phẩm.

Một định hướng cụ thể nữa là việc đặt ra những bài toán cụ thể cho các nhà khoa học trong nước và quốc tế.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm chứng kiến lễ trao các văn kiện hợp tác giữa hai nước Việt Nam-Nhật Bản. (Ảnh: Thống Nhất/TTXVN)

Tại cuộc gặp cộng đồng trí thức, nhà khoa học Việt Nam tại Nhật Bản diễn ra chiều tối 8/11 trong khuôn khổ chuyến thăm chính thức Nhật Bản từ 8-11/11/2026 của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cùng Phu nhân và đoàn đại biểu cấp cao Việt Nam, dẫn chứng về tiềm năng ứng dụng công nghệ gene và công nghệ sinh học trong chọn tạo giống thủy sản, Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân đã đề cập đến bài toán phát triển các giống cá tra, tôm sú có khả năng kháng bệnh, thích ứng tốt hơn với điều kiện nuôi trồng và nâng cao hiệu quả sản xuất.

Đây là những vấn đề có ý nghĩa thiết thực đối với ngành thủy sản Việt Nam. Trên cơ sở đó, Bộ trưởng đề nghị các nhà khoa học Việt Nam tại Nhật Bản chủ động kết nối, phối hợp với các viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp trong nước để đề xuất, triển khai các nhiệm vụ khoa học và công nghệ, tập trung giải quyết những bài toán thực tiễn, tạo ra sản phẩm và giá trị cụ thể cho nền kinh tế.

Đưa cam kết quốc tế vào năng lực nội sinh

Cùng với hợp tác nghiên cứu song phương, Việt Nam đang mở rộng tham gia các diễn đàn và khuôn khổ hợp tác quốc tế để tiếp cận xu hướng công nghệ, chia sẻ kinh nghiệm quản trị và thúc đẩy phối hợp trong những lĩnh vực mới.

Việt Nam đã tham gia Hiệp ước Artemis về khám phá, sử dụng không gian vũ trụ vì mục đích hòa bình và trở thành quốc gia ký kết thứ 78 của Hiệp ước. Phát biểu tại lễ trao văn kiện, Bộ trưởng Vũ Hải Quân khẳng định: “Việt Nam mong muốn cùng các nước thành viên thúc đẩy hợp tác khám phá, sử dụng không gian vũ trụ theo hướng hòa bình, an toàn, bình đẳng, minh bạch và bền vững, trên cơ sở luật pháp quốc tế, từ đó góp phần mang lại những giá trị thiết thực cho con người và Trái Đất.”

Việc tham gia Hiệp ước mở thêm khuôn khổ hợp tác quốc tế trong lĩnh vực không gian, đồng thời đặt ra yêu cầu nâng cao năng lực nghiên cứu, ứng dụng và từng bước làm chủ công nghệ vũ trụ. Việt Nam ưu tiên nâng cao năng lực tự chủ về công nghệ và dữ liệu không gian, thúc đẩy ứng dụng trong quản lý tài nguyên, bảo vệ môi trường, ứng phó biến đổi khí hậu và phòng, chống thiên tai.

Bên cạnh các diễn đàn đa phương, hợp tác với từng đối tác tiếp tục được cụ thể hóa thông qua những chương trình có lĩnh vực ưu tiên và cơ chế triển khai rõ hơn.

Ngày 6/11/2026, tại buổi tiếp Đại sứ Hàn Quốc tại Việt Nam Lee Miyon, Bộ trưởng Vũ Hải Quân nhấn mạnh yêu cầu chuyển các cam kết, thỏa thuận hợp tác thành chương trình cụ thể, mang lại kết quả thiết thực, đóng góp trực tiếp cho phát triển kinh tế-xã hội.

Ảnh minh họa.

Trong lĩnh vực AI, Bộ trưởng đề xuất tăng cường các nhiệm vụ nghiên cứu chung, thúc đẩy dự án xây dựng trung tâm trình diễn mô hình nhà máy thông minh tại Việt Nam, giúp doanh nghiệp tiếp cận và làm chủ công nghệ AI, chuyển đổi số trong sản xuất. Với năng lượng nguyên tử, hai bên được đề nghị tiếp tục trao đổi kinh nghiệm, công nghệ, nhất là về an toàn bức xạ, an toàn hạt nhân và đào tạo chuyên gia. Hợp tác sở hữu trí tuệ cũng được đặt ra theo hướng chia sẻ kinh nghiệm thương mại hóa sáng chế, kết nối nhà nghiên cứu, nhân lực chất lượng cao và hệ sinh thái khởi nghiệp.

Với dự án Viện Khoa học và Công nghệ Việt Nam-Hàn Quốc (VKIST), đang được kỳ vọng bước sang giai đoạn hoạt động mới, theo Bộ trưởng Vũ Hải Quân, giai đoạn 2 của dự án dự kiến hoàn tất vào cuối tháng 11 hoặc đầu tháng 12/2026, chuyển trọng tâm từ đầu tư hạ tầng sang triển khai các dự án nghiên cứu, tạo ra sản phẩm có khả năng ứng dụng thực tiễn.

Đây là bước chuyển có ý nghĩa đối với một mô hình hợp tác nghiên cứu song phương: hiệu quả không chỉ được nhìn nhận qua cơ sở vật chất được đầu tư mà còn qua năng lực nghiên cứu, sản phẩm và đóng góp cụ thể cho phát triển.

Từ các chương trình hợp tác song phương và đa phương, có thể thấy phạm vi hợp tác khoa học, công nghệ của Việt Nam đang được mở rộng theo nhiều hướng. Vấn đề đặt ra là phải chuyển những kết nối và cam kết quốc tế thành kết quả nghiên cứu, công nghệ có khả năng ứng dụng; đồng thời nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và năng lực tham gia chuỗi giá trị công nghệ của các tổ chức nghiên cứu, doanh nghiệp trong nước.

Để đạt được điều đó, cần tiếp tục lựa chọn đối tác trên cơ sở thế mạnh công nghệ và nhu cầu phát triển của đất nước; xác định rõ bài toán nghiên cứu, cơ quan chủ trì, nguồn lực, tiến độ và trách nhiệm của từng bên.

Nghị quyết 57 đặt ra yêu cầu phát triển mạnh mẽ năng lực khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo của quốc gia. Trong tiến trình đó, hợp tác quốc tế cần trở thành một kênh quan trọng để bổ sung nguồn lực, mở rộng không gian nghiên cứu và nâng cao trình độ công nghệ trong nước; đóng góp cụ thể vào mục tiêu phát triển nhanh và bền vững của đất nước./.