Khai thác đất nông nghiệp thích ứng với mùa lũ

HNN - Giữa mùa mưa lũ, nhiều cánh đồng ở vùng hạ lưu sông Bồ chưa ngập sâu, nhưng phần lớn diện tích đất nông nghiệp Quảng Điền vẫn chưa thể đưa vào sản xuất. Trong khi đó, tại những vùng đất cao hơn, người dân tranh thủ trồng rau màu ngắn ngày.

 Trồng rau má ở Quảng Điền.

 Trồng rau má ở Quảng Điền.

Một phần diện tích vẫn được khai thác

Trên cánh đồng rau má ở thôn Phước Yên, xã Quảng Điền, chúng tôi gặp một cặp vợ chồng đang chăm sóc ruộng rau giữa mùa mưa lũ. Khi được hỏi có lo ngại ngập lụt khi vẫn sản xuất vào thời điểm này, họ cho biết năm nào cũng trồng như vậy. Nếu gặp lũ thì cứ để nước ngập, khi nước rút, người dân trồng mới, dặm những khoảng rau bị chết. Theo kinh nghiệm của người trồng, rau má chịu ngập tốt hơn nhiều loại cây trồng khác.

Trên cùng một thửa ruộng, những mảng rau xanh tốt xen lẫn các khoảng chuyển màu đỏ. Người trồng cho biết đây là nơi rau bị mưa lớn làm xói đất, hư hại. Sản xuất giữa mùa mưa lũ vẫn có những tổn thất, nhưng người dân chấp nhận bởi rau má có khả năng phục hồi sau những đợt ngập ngắn, trong khi chi phí đầu tư và chăm sóc thấp hơn so với trồng lúa.

Một lý do khác khiến người dân gắn bó với cây rau má là đầu ra tương đối thuận lợi. Theo người trồng, sản lượng hiện chưa đủ đáp ứng nhu cầu tiêu thụ. Ngoài  lượng rau được hợp tác xã thu mua, thương lái còn đến tận ruộng mua với giá 10.000 - 12.000 đồng/kg để đưa ra thị trường miền Bắc.

Ở Quảng Điền, rau má không phải loại cây duy nhất được người dân tranh thủ sản xuất trong mùa mưa. Theo ông Phan Nam, Trưởng phòng Kinh tế xã Quảng Điền, tại những khu vực đất cao hơn ở các thôn Phước Yên, An Gia, La Vân Thượng…, người dân vẫn duy trì các loại rau màu ngắn ngày như rau má, nưa, rau ngót, hoa. Ước tính, diện tích người dân đang tranh thủ canh tác tại thời điểm này khoảng 160ha, trong tổng số gần 2.000ha đất nông nghiệp toàn xã, chiếm khoảng 8%. Con số này phần nào cho thấy giới hạn sản xuất trong điều kiện địa hình và thủy văn đặc thù của vùng hạ lưu sông Bồ.

Không nhìn mặt ruộng để tính mùa vụ

Quảng Điền là một trong những địa bàn sản xuất nông nghiệp trọng điểm của thành phố, với nhiều mô hình sản xuất lúa, rau màu, nông nghiệp hữu cơ, sản phẩm OCOP và nuôi cá lồng. Tuy nhiên, lợi thế sản xuất ấy cũng đi cùng những thách thức: Phần đáng kể diện tích canh tác nằm ở vùng thấp trũng, thường xuyên chịu ảnh hưởng của lũ sông Bồ.

Ông Phan Nam cho biết, nhiều khu vực ở Quảng Điền có nguy cơ ngập khi mực nước sông Bồ vượt báo động 2. Vì vậy, dù đồng ruộng có thể chưa ngập sâu ở thời điểm khảo sát, địa phương vẫn khó mở rộng diện tích trồng trọt. Nếu cây trồng chưa kịp thu hoạch mà lũ lên, người dân có thể mất trắng công sức và chi phí đầu tư.

Ở những vùng thấp trũng sâu như Quảng An, Quảng Phước (cũ), người dân chưa có kế hoạch sản xuất trong thời gian này. Theo tập quán, người dân thường chờ qua ngày 23 tháng 10 âm lịch, khi mùa lũ chính vụ đã qua, rồi xuống đồng theo lịch thời vụ.

Diễn biến thời tiết những ngày đầu tháng 11 càng cho thấy việc tính toán mùa vụ không đơn giản. Sau tháng 10 có lượng mưa thấp hơn trung bình nhiều năm cùng thời kỳ, bản tin dự báo hạn tháng phát hành ngày 1/11/2026 của Trung tâm Dự báo Khí tượng thủy văn quốc gia cho thấy tổng lượng mưa tháng 11 trên địa bàn được dự báo thấp hơn từ 20 - 40% so với cùng kỳ.

Dự báo lượng mưa cả tháng thấp không loại trừ khả năng xuất hiện những đợt mưa lớn. Con số dự báo cũng không thể được dùng để khẳng định mực nước sông Bồ sẽ không vượt một ngưỡng báo động nhất định. Với người sản xuất ở vùng thấp trũng, chỉ một đợt lũ đến khi cây trồng chưa kịp thu hoạch cũng đủ gây thiệt hại lớn.

Bởi vậy, để đất nghỉ trong một giai đoạn nhất định không hẳn là biểu hiện của tư duy sản xuất chậm đổi mới. Với vùng thấp trũng, đó có thể là lựa chọn thận trọng trước rủi ro mà người sản xuất khó kiểm soát.

Tìm dư địa từ sự khác biệt của từng vùng đất

Vấn đề đặt ra không phải là làm sao để toàn bộ diện tích đất nông nghiệp đều có sản phẩm trong mùa mưa lũ. Điều đáng quan tâm là xác định khu vực nào có thể sản xuất, loại cây trồng nào phù hợp, thời gian canh tác bao lâu và mức độ rủi ro người dân có thể chấp nhận.

Thực tế tại Quảng Điền cho thấy, cây rau má có một số lợi thế: Khả năng phục hồi sau những đợt ngập ngắn, chi phí đầu tư và chăm sóc tương đối thấp, đầu ra khá thuận lợi. Theo kinh nghiệm của người trồng, nếu thời gian ngập dưới 5 ngày, rau có thể tự phục hồi. Tuy nhiên, những khoảng rau bị mưa xói trên cánh đồng Phước Yên cũng cho thấy khả năng chịu ngập không đồng nghĩa với khả năng chống chịu mọi dạng thiên tai. Ngập do lũ, úng kéo dài hay mưa lớn gây xói đất đều có thể làm thiệt hại cây trồng.

Ở những vùng đất cao, việc duy trì các loại rau màu ngắn ngày có thể tiếp tục dựa trên kinh nghiệm sản xuất và đầu ra thực tế. Ngược lại, tại vùng thấp trũng, chờ qua mùa lũ vẫn có thể là phương án hợp lý.

Từ câu chuyện ở Quảng Điền, việc khai thác hiệu quả đất nông nghiệp trong bối cảnh biến đổi khí hậu nên bắt đầu bằng những câu hỏi cụ thể: Vùng nào có thể sản xuất trong mùa mưa lũ, vùng nào nên để đất nghỉ; cây trồng nào phù hợp với thời gian ngập thực tế; khả năng tiêu thoát nước và đầu ra cho sản phẩm ra sao? Khi những câu hỏi ấy được trả lời bằng số liệu, kinh nghiệm tại chỗ và những mô hình đã được kiểm chứng, việc tổ chức mùa vụ mới có cơ sở vững chắc.

Bài, ảnh: NGUYỄN ĐÍNH

Nguồn Thừa Thiên Huế: https://huengaynay.vn/kinh-te/khai-thac-dat-nong-nghiep-thich-ung-voi-mua-lu-171974.html