Khám phá chùa Vĩnh Tràng - tuyệt tác kiến trúc giao thoa Á-Âu ở Nam Bộ

Diện mạo độc đáo của chùa Vĩnh Tràng được tạo nên từ giao thoa kiến trúc Á-Âu. (Ảnh: Hồng Thái/TTXVN)

Nổi tiếng là một trong những ngôi chùa cổ có kiến trúc độc đáo bậc nhất Nam Bộ, chùa Vĩnh Tràng gây ấn tượng bởi sự kết hợp hài hòa giữa nghệ thuật kiến trúc phương Đông và phương Tây.

Không chỉ là điểm đến tâm linh, ngôi chùa còn lưu giữ nhiều tác phẩm điêu khắc, tượng Phật có giá trị, phản ánh sự phát triển của mỹ thuật Phật giáo ở khu vực Nam Bộ.

Dấu ấn kiến trúc độc đáo qua hơn hai thế kỷ

Tọa lạc tại phường Mỹ Phong, tỉnh Đồng Tháp, cách trung tâm Thành phố Hồ Chí Minh khoảng 80km, chùa Vĩnh Tràng là một trong những công trình kiến trúc Phật giáo tiêu biểu của vùng đồng bằng sông Cửu Long. Được khởi dựng từ đầu thế kỷ 19 bởi ông bà Bùi Công Đạt, ngôi chùa trải qua nhiều lần trùng tu, từng bước hình thành diện mạo đặc sắc như ngày nay.

Năm 1894, Hòa thượng Thích Huệ Đăng từ chùa Giác Lâm (Gia Định) về trụ trì, tổ chức xây dựng chùa thành một ngôi đại tự và đặt tên là Vĩnh Trường, với ý nghĩa “Vĩnh cửu đối sơn hà, trường tồn tề thiên địa.” Theo thời gian, người dân địa phương quen gọi là chùa Vĩnh Tràng, tên gọi được lưu truyền đến ngày nay.

Năm 1907, Hòa thượng Trà Chánh Hậu cho sửa chữa phần chánh điện, kết hợp các yếu tố kiến trúc Á-Âu. Đến năm 1930, Hòa thượng Minh Đằng tổ chức trùng tu toàn diện, tạo nên diện mạo kiến trúc đặc trưng của ngôi chùa. Với những giá trị lịch sử và nghệ thuật nổi bật, năm 1984, chùa Vĩnh Tràng được xếp hạng Di tích Lịch sử-Văn hóa cấp Quốc gia.

Nghệ thuật ghép sành sứ nhiều màu sắc làm nổi bật kiến trúc chùa Vĩnh Tràng. (Ảnh: Hồng Thái/TTXVN)

Điểm nhấn đầu tiên thu hút du khách là cổng tam quan với nghệ thuật ghép mảnh sành, sứ công phu. Từ những mảnh vật liệu nhiều màu sắc, các nghệ nhân xưa khéo léo tạo hình thành những bức tranh về sự tích nhà Phật, truyện dân gian, đề tài tứ linh, tứ quý, hoa lá, mây trời… Các chi tiết được sắp đặt tinh tế, tạo nên tổng thể rực rỡ, sống động như những bức tranh hội họa.

Những dòng chữ Phật hiệu được thể hiện bằng nét chạm mềm mại, điêu luyện trên các mảng trang trí càng làm nổi bật vẻ trang nghiêm của chốn thiền môn. Sự kết hợp giữa màu sắc, hình khối và kỹ thuật tạo tác thủ công cho thấy trình độ mỹ thuật đáng chú ý của các nghệ nhân Nam Bộ từ đầu thế kỷ 20.

Chùa có diện tích khoảng 14.000m², dài 70m, rộng 20m, gồm bốn hạng mục nối tiếp nhau: tiền đường, chánh điện, nhà tổ và nhà hậu. Công trình được xây dựng bằng ximăng kết hợp gỗ quý, với nền đúc cao, tường bao chắc chắn.

Chùa Vĩnh Tràng thu hút du khách không chỉ bởi không gian thanh tịnh mà còn bởi những giá trị kiến trúc, điêu khắc đặc sắc. (Ảnh: Hồng Thái/TTXVN)

Nhìn từ bên ngoài, chùa mang dáng dấp của một công trình kiến trúc phương Tây với hàng cột thanh mảnh, vòm cong, cửa kiểu La Mã, các chi tiết trang trí gợi phong cách Phục hưng cùng bông sắt kiểu Pháp, gạch men Nhật Bản. Trong khi đó, không gian chánh điện và nhà tổ lại đậm nét kiến trúc truyền thống Việt Nam, với hệ thống hoành phi, câu đối, tượng gỗ và các mảng chạm khắc tinh xảo.

Chính sự đan xen giữa hai phong cách đã tạo nên diện mạo riêng cho chùa Vĩnh Tràng. Những yếu tố ngoại nhập không tách rời kiến trúc bản địa mà được kết hợp hài hòa, thể hiện quá trình giao lưu văn hóa và sự sáng tạo của các thế hệ nghệ nhân.

Nơi đây cũng được Trung tâm Sách kỷ lục Việt Nam xác lập kỷ lục là “Ngôi chùa đầu tiên ở Việt Nam có phong cách kiến trúc kết hợp giữa phương Đông và phương Tây” vào năm 2007.

Kho tàng điêu khắc và tượng Phật đặc sắc

Nếu kiến trúc bên ngoài tạo ấn tượng bởi sự giao thoa Á-Âu, thì không gian bên trong chùa Vĩnh Tràng lại cuốn hút bởi hệ thống tác phẩm điêu khắc phong phú. Đây là nơi hội tụ những dấu ấn mỹ thuật của các thế hệ nghệ nhân đến từ ba miền Bắc, Trung, Nam, trong đó nổi bật là các tác phẩm chạm khắc gỗ và nghệ thuật tạc tượng.

Một trong những tác phẩm tiêu biểu là bộ bao lam bát tiên kỵ thú ở khu vực cột cái. Được các nghệ nhân địa phương thực hiện khoảng năm 1907–1908, tác phẩm nổi bật bởi bố cục công phu, đường nét mềm mại và khả năng thể hiện hình tượng sinh động. So với những bộ bao lam xung quanh, tác phẩm có niên đại sớm hơn nhưng đạt trình độ mỹ thuật cao, được xem là minh chứng cho sự phát triển của nghệ thuật tạo hình ở Nam Bộ vào đầu thế kỷ 20.

Hệ thống long trụ tại bốn cột cái cũng là điểm nhấn đáng chú ý, trong đó, đôi long trụ phía ngoài được chạm khắc đề tài tứ linh, do bà Lê Thị Ngởi ở Ba Tri, Bến Tre, hiến cúng năm 1909. Đặc biệt, bố cục chim phượng đứng trên đầu rồng tạo nên nét tạo hình khác biệt, thể hiện sự táo bạo và óc sáng tạo của nghệ nhân.

Những pho tượng cổ được chế tác tinh xảo, phản ánh trình độ điêu khắc và văn hóa tín ngưỡng của người dân Nam Bộ qua nhiều thời kỳ. (Ảnh: Hồng Thái/TTXVN)

Tuy nhiên, dấu ấn nổi bật nhất trong nghệ thuật trang trí của chùa có lẽ nằm ở hệ thống tượng thờ. Nhiều pho tượng được tạo tác với đường nét tinh tế, biểu cảm sinh động, thể hiện trình độ điêu khắc và sự am hiểu giáo lý Phật giáo của người nghệ nhân.

Đáng chú ý là bộ tượng 18 vị La Hán đặt dọc hai bên tường chánh điện. Các pho tượng được tạc bằng gỗ mít, mỗi tượng cao khoảng 0,8m, bề ngang gối 0,58m. Hình tượng các vị La Hán cưỡi thú, tay cầm bảo bối, được thể hiện với dáng vẻ và sắc thái biểu cảm riêng biệt.

Điểm đặc sắc của bộ tượng là phong cách tạo hình đậm chất Nam Bộ. Các nhân vật không chỉ được thể hiện qua đường nét hình thể mà còn qua những biểu cảm sinh động, gần gũi, tạo nên sức hấp dẫn riêng cho tác phẩm. Trình độ chạm khắc cho thấy sự kết hợp giữa kỹ thuật tạo hình điêu luyện và khả năng truyền tải chiều sâu tinh thần của nghệ thuật Phật giáo.

Theo nhà nghiên cứu Trương Ngọc Tường, những pho tượng đẹp nhất tại chùa được thực hiện bởi thầy trò nghệ nhân Tài Công Nguyên vào khoảng đầu thế kỷ 20. Trong số đó có tượng Phật Di Đà do ông Tống Hữu Trung ở Vĩnh Long hiến cúng, cùng tượng Hộ Pháp khuyến thiện trừng ác và nhiều tác phẩm khác. Những pho tượng này góp phần khẳng định giá trị nghệ thuật tạc tượng tròn của khu vực đồng bằng sông Cửu Long.

Qua nhiều lần trùng tu, chùa Vĩnh Tràng vẫn lưu giữ được nhiều yếu tố kiến trúc, điêu khắc và tượng thờ có giá trị. Mỗi tác phẩm không chỉ mang ý nghĩa tôn giáo mà còn là tư liệu quý về lịch sử mỹ thuật, phản ánh sự tiếp biến văn hóa và sức sáng tạo của cộng đồng cư dân Nam Bộ.

Không gian thanh tịnh giữa vườn cây và tượng Phật Di Đà

Sự đa dạng trong phong cách kiến trúc mang đến cho du khách nhiều góc nhìn khi khám phá ngôi chùa. (Ảnh: Hồng Thái/TTXVN)

Bên cạnh giá trị kiến trúc và nghệ thuật, cảnh quan khuôn viên cũng góp phần tạo nên sức hấp dẫn của chùa Vĩnh Tràng. Bao quanh công trình là những vườn cây cảnh, nhiều loài hoa, hồ nước trồng sen và những cây cổ thụ tỏa bóng mát. Không gian xanh mát, yên bình tạo nên sự hài hòa giữa thiên nhiên và kiến trúc, làm tăng vẻ cổ kính, thâm nghiêm của chốn thiền môn.

Nổi bật giữa khu hoa viên là pho tượng Phật Di Đà màu trắng, cao tổng cộng 24m, gồm phần bệ cao 6m và thân tượng cao 18m. Tượng được tạo hình trong tư thế đứng, hướng ánh nhìn về chúng sinh, trở thành một trong những hình ảnh nhận diện quen thuộc của chùa Vĩnh Tràng ngày nay.

Sự hiện diện của pho tượng giữa không gian xanh tạo nên điểm nhấn nổi bật, đồng thời góp phần mang lại cảm giác thanh tịnh cho du khách khi tham quan, chiêm bái. Từ khu vực cổng tam quan đến chánh điện và hoa viên, mỗi không gian đều mang một sắc thái riêng, kết hợp giữa vẻ trang nghiêm của kiến trúc Phật giáo với sự phong phú của nghệ thuật tạo hình.

Hơn hai thế kỷ hình thành và phát triển, chùa Vĩnh Tràng không chỉ là nơi sinh hoạt tín ngưỡng của người dân mà còn là di sản kiến trúc, mỹ thuật có giá trị của vùng đất Nam Bộ.

Sự giao thoa giữa kiến trúc Á-Âu, những tác phẩm điêu khắc tinh xảo cùng cảnh quan thanh bình đã tạo nên sức hút riêng cho ngôi chùa, góp phần làm phong phú thêm bản sắc văn hóa và du lịch tâm linh của tỉnh Đồng Tháp./.