Khi 4 tỷ bưu gửi làm thay đổi ngành bưu chính

Bưu chính số sẽ giúp khơi thông lượng bưu gửi khổng lồ hàng ngày. (Ảnh minh họa có sử dụng yếu tố AI)

Một chiếc áo được đặt trên sàn thương mại điện tử có thể trải qua một hành trình dài trước khi tới tay người mua. Nó được lấy từ người bán, đưa về điểm tập kết, lưu kho, chia chọn, vận chuyển qua nhiều chặng rồi giao tới người nhận. Nếu khách đổi ý, hành trình lại diễn ra theo chiều ngược lại.

Mười lăm năm trước, nhiều công đoạn trong chuỗi này chưa phải câu chuyện lớn của ngành bưu chính. Nhưng nay, lưu kho, xử lý đơn hàng, đóng gói, hoàn trả, theo dõi hành trình đã ngày càng gắn với một bưu gửi.

Ranh giới nào giữa bưu chính và logistics?

Đó là một trong những thay đổi khiến ranh giới giữa bưu chính và logistics trở thành vấn đề khi sửa Luật Bưu chính.

Năm 2025, thị trường đạt khoảng 4,1 tỷ bưu gửi, hơn 12 lần năm 2010, doanh thu khoảng 87.000 tỷ đồng. Quan trọng hơn, trên 90% sản lượng hiện nay là gói, kiện hàng hóa thay vì thư tín truyền thống.

Những con số này phản ánh một thay đổi lớn hơn về bản chất thị trường. Bưu chính không còn đơn thuần đưa thư và tài liệu từ nơi này tới nơi khác. Nó đang trở thành mắt xích nối giao dịch trên môi trường số với dòng hàng hóa ngoài đời thực.

Tài liệu xây dựng Luật cho thấy hoạt động bưu chính hiện đại có thể bao gồm cả những công đoạn liên quan trực tiếp đến từng bưu gửi như lưu kho, xử lý đơn hàng, đóng gói, hoàn trả khi chúng được tổ chức trong quá trình cung cấp dịch vụ. Trong khi đó, vận tải, kho bãi hay logistics hoạt động độc lập vẫn phải được phân định.

Ranh giới này rất quan trọng. Nếu mở khái niệm bưu chính quá rộng, những doanh nghiệp chỉ làm kho, vận tải hoặc logistics có thể phải chịu thêm các quy định không cần thiết. Nhưng nếu quá hẹp, những công đoạn thực chất nằm trong chuỗi bưu chính lại có thể rơi vào khoảng trống quản lý.

Bởi vậy, một chiếc xe có ứng dụng theo dõi hành trình chưa phải bưu chính. Một kho hàng có barcode cũng không tự động trở thành mạng bưu chính. Thậm chí tên gọi trên thị trường như “chuyển phát nhanh”, “giao hàng công nghệ” cũng không phải căn cứ quyết định. Điểm cốt lõi là bản chất hoạt động.

Theo hướng thiết kế của dự thảo, dịch vụ bưu chính được nhận diện bởi những đặc trưng như hoạt động trên mạng bưu chính, có tính liên tục và cam kết chất lượng; từng bưu gửi được xử lý riêng lẻ, có định danh và khả năng theo dõi; cuối cùng được phát tới địa chỉ hoặc địa điểm nhận theo thỏa thuận.

Cách tiếp cận này cũng được thể hiện trong hồ sơ chính thức của dự án Luật. Bộ Khoa học và Công nghệ cho biết dự thảo bổ sung tiêu chí xác định dịch vụ bưu chính để phân định với vận tải, logistics và các dịch vụ khác, thay vì quản lý dựa đơn thuần vào tên gọi hay mô hình kinh doanh.

Tại buổi làm việc của Đoàn khảo sát Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội với Vietnam Post, Thứ trưởng Khoa học và Công nghệ Phạm Đức Long cũng đặt yêu cầu phân biệt rõ bưu chính và logistics, tránh chồng chéo nhưng vẫn tận dụng được nền tảng kho bãi, dán nhãn và vận chuyển phục vụ thương mại điện tử.

Đây là bài toán không dễ, bởi chính thị trường đang làm hai lĩnh vực tiến gần nhau.

Vietnam Post cho biết sản lượng bưu chính truyền thống của doanh nghiệp giảm 90% trong giai đoạn 2014-2025 và đơn vị đã chuyển mạnh sang logistics thương mại điện tử.

Không chỉ dịch vụ thay đổi, chính “mạng bưu chính” cũng không còn giống cách hiểu trước đây.

Bên cạnh bưu cục và tuyến vận chuyển, dự thảo đưa vào mạng bưu chính các hệ thống khai thác, chia chọn, điểm trung chuyển, kho và cơ sở lưu giữ bưu gửi, cùng hệ thống thông tin phục vụ định tuyến, theo dõi và vận hành. Doanh nghiệp cũng có thể sở hữu, thuê hoặc hợp tác để thiết lập, vận hành một phần hoặc toàn bộ các thành phần mạng.

Điều này mở ra một thay đổi đáng kể. Một doanh nghiệp bưu chính trong tương lai không nhất thiết phải sở hữu tất cả kho, phương tiện hay các mắt xích trong mạng lưới. Họ có thể kết nối nguồn lực của nhiều chủ thể để tạo thành một chuỗi dịch vụ.

Nhưng càng nhiều chủ thể tham gia, một câu hỏi càng trở nên quan trọng: ai chịu trách nhiệm nếu bưu gửi thất lạc, hư hỏng hoặc dữ liệu khách hàng bị lộ giữa hành trình?

Đây là lý do mở rộng không gian kinh doanh phải đi cùng khả năng định danh và truy vết.

Hơn 4 tỷ bưu gửi cần một cách quản lý mới

Với hơn 4 tỷ bưu gửi một năm, cách quản lý dựa nhiều vào thủ tục và kiểm soát đồng loạt cũng khó theo kịp thị trường. Dự thảo Luật đang hướng tới quản lý dựa trên dữ liệu, định danh, truy vết và mức độ rủi ro. Mỗi bưu gửi được xử lý riêng lẻ, có định danh và khả năng theo dõi trong hành trình.

Điều này làm thay đổi cả tư duy quản lý: thay vì cố kiểm tra tất cả hơn 4 tỷ bưu gửi như nhau, dữ liệu có thể giúp tập trung vào những bưu gửi, doanh nghiệp hoặc hoạt động có nguy cơ cao hơn.

Tại Hội nghị trực tuyến lấy ý kiến 34 Sở Khoa học và Công nghệ ngày mới đây, Thứ trưởng Phạm Đức Long gọi bưu chính là hạ tầng cần bảo đảm “dòng chảy vật chất” bên cạnh “dòng chảy dữ liệu”, đặc biệt trong thương mại điện tử.

Hai “dòng chảy” này ngày càng khó tách rời. Mỗi kiện hàng được vận chuyển đồng thời tạo ra một hành trình dữ liệu: ai gửi, được tiếp nhận khi nào, qua đâu, ai xử lý và đã giao cho ai.

Dữ liệu vì thế không chỉ giúp doanh nghiệp giao hàng nhanh hơn. Nó còn là công cụ để truy vết khi xảy ra mất, hỏng, phát hiện nguy cơ lợi dụng mạng bưu chính để vận chuyển hàng cấm, hàng nhập lậu và xác định trách nhiệm khi xảy ra sự cố.

Để Luật không chạy sau công nghệ

Bài toán còn phức tạp hơn khi công nghệ tiếp tục thay đổi. Tự động hóa, kho thông minh, nền tảng giao nhận hay các mô hình kinh doanh mới có thể làm chuỗi bưu chính vài năm tới rất khác hôm nay.

Bởi vậy, tại buổi làm việc với Vietnam Post ngày 29/4, Thứ trưởng Phạm Đức Long đề nghị chuyển từ “tiền kiểm” sang quản lý theo tiêu chuẩn, chuẩn mực và xem xét cơ chế thử nghiệm sandbox cho mô hình kinh doanh mới.

Cách tiếp cận này cũng nằm trong bài toán lớn hơn mà Bộ trưởng Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân đặt ra khi trình Tờ trình của Chính phủ về dự án Luật Bưu chính sửa đổi tại Phiên họp thứ 4 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội. Theo Bộ trưởng, sau hơn 15 năm thi hành, Luật năm 2010 đã xuất hiện những quy định không còn phù hợp, chưa theo kịp sự phát triển thực tế. Mục tiêu của lần sửa đổi toàn diện là tạo cơ sở pháp lý để bưu chính trở thành hạ tầng thiết yếu của quốc gia và nền kinh tế số.

Đáng chú ý, dự án Luật được đặt trong hướng chuyển mạnh từ tư duy “quản lý” sang “kiến tạo phát triển”, đồng thời mở rộng hệ sinh thái dịch vụ và không gian hoạt động mới.

Điều đó khiến việc phân định bưu chính và logistics không đơn thuần là vẽ một đường ranh để xác định doanh nghiệp nào thuộc luật nào.

Đường ranh ấy phải đủ rõ để một doanh nghiệp vận tải, kho bãi không vô tình trở thành doanh nghiệp bưu chính chỉ vì có barcode hay ứng dụng theo dõi. Nhưng nó cũng phải đủ mở để doanh nghiệp bưu chính có thể đầu tư kho thông minh, tự động hóa, xử lý đơn hàng và kết nối nguồn lực logistics khi thương mại điện tử phát triển.

Không phải kéo logistics vào bưu chính, cũng không phải biến bưu chính thành logistics. Bài toán là quản đúng bản chất hoạt động mà không cắt đứt những mắt xích đang ngày càng gắn với nhau trong kinh tế số.

Bởi nếu Luật chỉ kịp mô tả những gì thị trường đang có, đến khi hơn 4 tỷ bưu gửi tiếp tục tăng và mô hình kinh doanh tiếp tục thay đổi, khoảng cách giữa pháp luật và thị trường sẽ lại xuất hiện.

Một hành lang pháp lý theo kịp kinh tế số vì thế không nhất thiết phải quản nhiều hơn. Nó phải nhận diện đúng hơn, quản bằng dữ liệu tốt hơn và để doanh nghiệp có đủ khoảng trống cho cái mới xuất hiện.