Khi AI bước vào trung tâm đời sống nghệ thuật

AI là sản phẩm của con người, nhưng chính AI đang khiến văn nghệ sĩ nhìn thấy bản chất sáng tạo của mình rõ ràng hơn.

Cảm xúc trong sáng tạo

Trong vài năm trở lại đây, làn sóng AI không còn dừng lại ở phạm vi công nghệ mà đã bước thẳng vào trung tâm của đời sống nghệ thuật. Từ hội họa, âm nhạc, thiết kế đến văn chương, AI đang thay đổi căn bản cách người nghệ sĩ tiếp cận sáng tạo. PGS-TS Nguyễn Thị Minh Thái bày tỏ: "AI xuất hiện trong đời sống nghệ thuật gây ra nhiều cảm xúc phức tạp: hứng khởi và lo âu, tự do và bất an, mở rộng khả năng tưởng tượng nhưng cũng làm lung lay khái niệm tác giả truyền thống".

Một cảnh trong vở kịch nói về AI hiện hữu trong đời sống con người thời đại mới “Ai chồng, ai vợ?” tại Sân khấu Mới TP HCM

ThS Nguyễn Thị Minh Huế (Hội Mỹ thuật TP HCM) cho biết vừa qua, đã có một nghiên cứu khảo sát tại Việt Nam về tác động cảm xúc của AI lên nghệ sĩ, khảo sát này đã phác họa một bức tranh hai mặt, đầy nghịch lý nhưng chân thực về nghệ thuật đương đại trong kỷ nguyên số. Theo đó, xu hướng trong thời gian tới là con người bắt buộc phải đồng sáng tạo với AI.

Theo giới chuyên môn, quá trình "đồng sáng tạo người - máy" hiện tồn tại ở 3 cấp độ: AI như công cụ, AI như cộng sự, và AI như đồng tác giả. Mỗi cấp độ đánh dấu một bước dịch chuyển của "quyền lực sáng tạo" từ bàn tay con người sang không gian số - nơi thuật toán chủ động đưa ra đề xuất, học phong cách và đôi khi tự kiến tạo cấu trúc thẩm mỹ.

Thực tế tại TP HCM cho thấy thế hệ nghệ sĩ và nhà thiết kế trẻ xem AI như một "bạn diễn tập ý tưởng", giúp họ rút ngắn quá trình thử nghiệm và mở ra những bối cảnh thị giác chưa từng tồn tại. ThS Nguyễn Thị Minh Huế phân tích: "Liệu tác phẩm còn "là của mình" khi thuật toán đề xuất phần lớn hình ảnh; phong cách riêng có bị hòa tan vào thẩm mỹ toàn cầu hóa của AI; cảm xúc - vốn là "vân tay nhân loại" có còn giữ vai trò trung tâm? Những câu hỏi ấy không chỉ mang tính kỹ thuật, mà là căn cốt của mỹ học và bản sắc nghệ sĩ trong thời đại số".

Giới chuyên môn đã chỉ ra 3 nhóm tác động cảm xúc khi con người kết nối với AI: gia tăng cảm hứng, lo âu nghề nghiệp, và mất cảm giác quyền tác giả. PGS-TS Trần Yến Chi nhìn nhận AI cho phép nghệ sĩ tiếp cận một kho gợi ý gần như vô tận. Việc tạo ra hàng trăm biến thể hình ảnh trong vài phút giúp họ phá vỡ lối mòn, mở rộng biên giới tưởng tượng, điều trước đây đòi hỏi nhiều thời gian và kỹ năng kỹ thuật.

Đạo đức và dữ liệu

Không ít người trong cuộc tâm tư "người nghệ sĩ có còn cần thiết không, khi máy có thể tạo ra sản phẩm thị giác với tốc độ và độ chi tiết cao", thậm chí, một số nghệ sĩ trẻ còn chia sẻ cảm giác "mất kiểm soát", "mất bản ngã sáng tạo", khi họ không xác định được ranh giới giữa phần mình làm và phần AI kiến tạo. Dẫu vậy, NSND Trần Minh Ngọc nhấn mạnh: "Ở khâu sáng tác kịch bản, AI không thể viết đầy đặn cảm xúc, nó chỉ tổng hợp dữ liệu giúp tác giả sắp xếp còn cảm xúc phải ở trái tim người viết truyền vào con chữ".

Trong một góc nhìn khác, NSƯT Ca Lê Hồng băn khoăn: "Trong bối cảnh AI được huấn luyện từ kho dữ liệu toàn cầu, mô phỏng phong cách, đôi khi sát đến mức "như chính tay nghệ sĩ" gây ra nguy cơ mờ hóa tính độc đáo". Các nhà nghiên cứu cũng chỉ ra rằng khi tác phẩm không còn thể hiện hành vi sáng tạo thuần của con người, cảm giác tự hào nghề nghiệp giảm mạnh, kéo theo sự bất ổn tâm lý của văn nghệ sĩ.

Các nhà nghiên cứu sân khấu cũng cảnh báo hầu hết mô hình AI hiện nay được huấn luyện từ dữ liệu không xác định quyền sở hữu, bao gồm hàng triệu tác phẩm của nghệ sĩ đương đại. Điều này dẫn đến các nguy cơ vi phạm bản quyền ngầm; chiếm dụng phong cách nghệ thuật và làm mờ ranh giới văn hóa, đặc biệt với chất liệu dân gian, tín ngưỡng.

Bên cạnh những lo lắng về AI, cũng có những thông tin tích cực được cho là giúp hình thành "mỹ học hậu nhân loại", nơi con người không còn là chủ thể sáng tạo duy nhất, mà là một "người đối thoại thẩm mỹ" với thuật toán. Như vậy thay vì chống lại AI, nghệ sĩ cần xem AI như một đối tác nhận thức; giữ vai trò định hướng ý nghĩa và cảm xúc; khẳng định bản sắc văn hóa Việt trong môi trường toàn cầu. AI không phải là mối đe dọa, mà là một không gian mới của sáng tạo - nơi mỗi nghệ sĩ phải xác lập lại bản sắc, năng lực thẩm mỹ và trách nhiệm văn hóa của mình.

PGS-TS Nguyễn Thị Mỹ Liêm, Phó Chủ tịch Hội Âm nhạc TP HCM, cho biết AI không chỉ là phương pháp làm việc mới, mà là một bước tiến hóa của tư duy nghệ thuật. Hướng nghệ sĩ trẻ học về công nghệ và sử dụng để nâng cao chất lượng sáng tác, đầu tư sản phẩm thúc đẩy công nghiệp văn hóa phát triển.

Bài và ảnh: THANH HIỆP