Khi AI giúp con người hiểu tiếng hí của loài ngựa

Chúng ta tìm thấy giấc mơ ấy trong truyền thuyết về chiếc nhẫn của vua Solomon, trong những câu chuyện cổ tích nơi loài vật cất tiếng người, hay trong hình tượng bác sĩ Dolittle đôn hậu.

Nhưng trong thực tế, thiên nhiên vẫn luôn bao trùm bởi một "sự im lặng" vĩ đại. Con ngựa cúi đầu trong chuồng, đàn cá voi lướt đi dưới lòng đại dương sâu thẳm, hay bầy ong nhảy múa trong tổ – chúng ta quan sát chúng, nhưng chưa bao giờ thực sự hiểu chúng đang nói gì, cảm thấy gì.

Tuy nhiên, thế kỷ 21 đang chứng kiến một cuộc cách mạng phá vỡ bức tường im lặng đó. Không phải bằng phép thuật, mà bằng sức mạnh của Trí tuệ nhân tạo (AI), Dữ liệu lớn (Big Data) và Học máy (Machine Learning). Các nhà khoa học đang bắt đầu sử dụng công nghệ như một chiếc "chìa khóa vạn năng" để giải mã những tín hiệu sinh học phức tạp mà giác quan con người không thể nắm bắt. Từ việc đọc vị nỗi đau trên gương mặt loài ngựa đến việc dịch lại bài ca của cá voi, AI đang mở ra một kỷ nguyên mới – kỷ nguyên của sự thấu cảm, nơi con người lần đầu tiên học cách lắng nghe thiên nhiên bằng một ngôn ngữ chung.

"Đọc vị" loài ngựa – Khi AI nhìn thấy những nỗi đau giấu kín sau đôi mắt buồn

Để bắt đầu câu chuyện về sự thấu hiểu này, hãy nhìn vào loài vật đã gắn bó với lịch sử nhân loại suốt hàng thiên niên kỷ: loài ngựa. Dù là chiến mã trên sa trường hay người bạn trong các trang trại, ngựa luôn được xem là loài vật nhạy cảm. Tuy nhiên, về mặt sinh học, ngựa là "động vật bị săn mồi". Bản năng sinh tồn khắc nghiệt qua hàng triệu năm đã dạy chúng một bài học cốt tử: không bao giờ được để lộ sự yếu đuối. Một con ngựa bị đau chân, đau bụng hay kiệt sức sẽ cố gắng che giấu mọi dấu hiệu đau đớn để không trở thành mục tiêu cho kẻ săn mồi. Bản năng này khiến công việc của các bác sĩ thú y và người huấn luyện trở nên vô cùng khó khăn. Khi mắt thường của con người nhận ra một con ngựa đang đau đớn, thường thì tình trạng bệnh lý đã trở nên trầm trọng.

Chúng ta luôn khát khao hiểu được cảm xúc loài ngựa

Đây chính là lúc AI bước vào cuộc chơi với vai trò của một quan sát viên siêu việt. Các nhà nghiên cứu đã phát triển các hệ thống dựa trên Thị giác máy tính (Computer Vision), điển hình như hệ thống mã hóa chuyển động cơ mặt ngựa (EquiFACS - Equine Facial Action Coding System). Nếu như con người thường nhìn vào tổng thể dáng đi hay đôi tai, thì AI lại "nhìn" vào những chi tiết vi mô mà mắt thường dễ dàng bỏ qua.

Hệ thống AI này phân tích hàng nghìn khung hình video mỗi giây để theo dõi các "vi biểu cảm" trên gương mặt ngựa. Nó đo lường độ căng cứng của các nhóm cơ nhỏ phía trên hốc mắt, sự thay đổi góc nghiêng chỉ vài độ của đôi tai, độ phồng nhẹ của lỗ mũi hay sự co rút tinh tế nơi khóe miệng. Một cái nhíu mày thoáng qua mà một người quản ngựa kinh nghiệm nhất cũng có thể bỏ lỡ lại là dữ liệu quý giá đối với AI.

Kết quả của công nghệ này mang lại những bước tiến đột phá về phúc lợi động vật. AI có thể cảnh báo sớm các dấu hiệu của hội chứng đau bụng – nguyên nhân gây tử vong hàng đầu ở ngựa – trước khi các triệu chứng lâm sàng xuất hiện. Hơn thế nữa, AI còn giúp chúng ta hiểu được trạng thái tinh thần của chúng. Con ngựa đang đứng yên trong chuồng kia thực sự đang thư giãn hay đang rơi vào trạng thái "trầm cảm học được" do bị nhốt quá lâu?

AI cung cấp cho chúng ta một lăng kính khách quan, loại bỏ sự suy diễn chủ quan của con người (như việc ta hay tưởng tượng ngựa đang "cười" hay "buồn"), để thay vào đó là những chẩn đoán dựa trên dữ liệu thực tế. Nhờ AI, mối quan hệ giữa người và ngựa đang chuyển dịch từ sự áp đặt mệnh lệnh sang sự thấu hiểu và chăm sóc tinh tế.

Bùng nổ Âm học sinh học kỹ thuật số: Từ tiếng kêu của loài heo đến “mạng internet” của cá voi

Nếu như thị giác máy tính giúp ta "đọc" được ngôn ngữ cơ thể, thì lĩnh vực "Âm học sinh học kỹ thuật số" lại đang giúp ta "nghe" được những cuộc hội thoại bí ẩn của tự nhiên. Các nhà khoa học ví von rằng, động vật luôn "trò chuyện" suốt hàng triệu năm qua, chỉ là chúng ta không có công cụ ghi âm đủ tốt và bộ xử lý đủ mạnh để hiểu. Giờ đây, chúng ta dùng AI để xử lý âm thanh của động vật giống như cách Google Translate xử lý ngôn ngữ loài người.

Một ví dụ điển hình và đầy tính thực tiễn diễn ra tại các trang trại ở Châu Âu, nơi các nhà nghiên cứu đã sử dụng AI để phân tích tiếng kêu của loài heo. Trước đây, tiếng ủn ỉn của đàn heo chỉ là những âm thanh hỗn loạn ồn ào. Nhưng khi đưa vào mô hình học máy, AI đã phân tách được một "từ điển cảm xúc" rõ ràng. Nó phân biệt được những tiếng kêu ngắn, trầm thể hiện sự hạnh phúc khi heo được ăn hay đoàn tụ với đàn; đối lập với những tiếng kêu dài, tần số cao chói tai báo hiệu sự đau đớn, cô đơn hoặc căng thẳng khi bị nhốt trong không gian chật hẹp. Công nghệ này đang được phát triển thành các ứng dụng giám sát thời gian thực, giúp người nông dân điều chỉnh môi trường sống để cải thiện phúc lợi cho vật nuôi, biến ngành chăn nuôi trở nên nhân đạo hơn.

Nhưng tham vọng của con người không dừng lại ở chuồng trại. Dự án CETI (Cetacean Translation Initiative) đang thực hiện một sứ mệnh táo bạo hơn nhiều: giải mã ngôn ngữ của loài cá nhà táng. Cá nhà táng giao tiếp bằng các chuỗi âm thanh lách cách gọi là "coda", nghe khá giống mã Morse. Trước đây, chúng ta nghĩ đó chỉ là những tín hiệu định vị đơn giản. Nhưng nhờ AI phân tích hàng triệu giờ ghi âm dưới đáy đại dương, các nhà khoa học phát hiện ra một cấu trúc phức tạp đến kinh ngạc.

Những âm thanh này có cú pháp, có ngữ pháp, có sự biến thiên theo từng "bộ tộc" cá voi và thay đổi theo bối cảnh xã hội. Chúng có tên gọi riêng cho nhau, có những cuộc hội thoại kéo dài hàng giờ đồng hồ. AI đang giúp chúng ta xây dựng bảng chữ cái đầu tiên của một loài sinh vật ngoài con người, mở ra khả năng – dù vẫn còn xa vời – về một ngày chúng ta có thể gửi một thông điệp chào hỏi xuống lòng đại dương và nhận lại câu trả lời.

AI có thể giúp chúng ta hiểu được lời của ngựa

Thậm chí, AI còn thâm nhập vào thế giới vi mô của loài ong. Các nhà nghiên cứu tại Đức đã tạo ra một con ong robot được điều khiển bởi AI, có khả năng thực hiện "vũ điệu lắc lư" – ngôn ngữ chỉ đường của loài ong mật. Con robot này đã xâm nhập thành công vào tổ ong và dùng vũ điệu của mình để "nói" cho đàn ong biết vị trí của nguồn mật hoa, và đàn ong thực sự đã hiểu và bay theo hướng dẫn. Đây là lần đầu tiên, con người dùng công nghệ để can thiệp và giao tiếp hai chiều với một loài côn trùng.

Kỷ nguyên của sự thấu cảm và những câu hỏi đạo đức làm thay đổi thế giới

Sự phát triển của AI trong việc thấu hiểu động vật không chỉ là một chiến thắng của công nghệ, mà nó đang dẫn nhân loại đến một ngã rẽ quan trọng về mặt triết học và đạo đức. Trong suốt lịch sử, chúng ta thường đối xử với động vật dựa trên giả định rằng chúng kém thông minh, ít cảm xúc và thiếu nhận thức phức tạp. Chúng ta "nhân hóa" chúng khi yêu thương (nghĩ rằng chó cười là vui) và "vật hóa" chúng khi khai thác (coi gia súc là vô tri).

Nhưng khi AI vén màn bí mật, cho chúng ta thấy những bằng chứng không thể chối cãi về đời sống nội tâm phong phú của muôn loài, mọi thứ bắt buộc phải thay đổi. Chúng ta sẽ đối diện ra sao khi biết rằng con voi đầu đàn đang phát ra những tiếng rền rĩ hạ âm để thương tiếc đồng loại đã mất? Chúng ta sẽ cảm thấy thế nào khi AI chỉ ra rằng con ngựa đua đang đứng trước vạch xuất phát kia đang có nhịp tim và biểu cảm cơ mặt của sự hoảng loạn tột độ, dù bên ngoài nó vẫn đứng yên tuân lệnh?

Sự thấu hiểu này mang lại quyền năng bảo tồn to lớn. Chúng ta có thể dùng AI để lắng nghe tiếng súng săn trộm trong rừng già, hay giải mã tiếng gọi của các loài thú để thiết lập các hành lang di chuyển an toàn, tránh xung đột với con người. Nhưng quan trọng hơn, nó đặt lên vai con người một trách nhiệm đạo đức mới. Sự thiếu hiểu biết từng là tấm khiên che chắn cho lương tâm của chúng ta. Nhưng khi AI xóa bỏ sự thiếu hiểu biết đó, chúng ta không còn lý do gì để phớt lờ nỗi đau của các loài vật khác.

Bùi Tú