Khi bạo lực học đường không còn là 'chuyện trẻ con'

Học sinh liên tiếp bị khởi tố

Chỉ trong thời gian ngắn, nhiều vụ bạo lực học đường xảy ra tại các địa phương trên cả nước đã dẫn đến việc học sinh bị khởi tố, khiến dư luận không khỏi lo ngại. Ngày 22/5, Công an tỉnh Phú Thọ khởi tố hai nữ sinh lớp 10 liên quan vụ hành hung một nữ sinh khác trong nhà vệ sinh trường học. Theo cơ quan chức năng, nhóm học sinh đã túm tóc, đánh, tát nạn nhân, trong khi một số học sinh khác đứng xem và quay video. Đoạn clip sau đó được phát tán trên mạng xã hội, gây bức xúc dư luận.

Hai ngày sau, Công an tỉnh Lâm Đồng khởi tố một nam sinh lớp 8 để điều tra hành vi cưỡng đoạt tài sản. Kết quả điều tra bước đầu xác định nam sinh này cùng một số bạn học nhiều lần đánh đập, đe dọa, ép một học sinh khác đưa tiền trong thời gian dài. Tại Thái Nguyên, cơ quan điều tra cũng đã khởi tố 11 học sinh liên quan vụ sử dụng hung khí để giải quyết mâu thuẫn, gây mất an ninh trật tự tại địa phương.

Hai đối tượng (ngoài cùng, bên trái) bị khởi tố vì đánh hội đồng nữ sinh cùng trường. Ảnh: CACC

Các vụ việc xảy ra ở những địa phương khác nhau, với tính chất khác nhau, song đều có điểm chung là người thực hiện đang ở độ tuổi học sinh và phải đối diện với các biện pháp tố tụng hình sự. Từ hành vi đánh hội đồng, làm nhục bạn học đến cưỡng đoạt tài sản hay sử dụng hung khí giải quyết mâu thuẫn, nhiều vụ việc cho thấy bạo lực học đường không còn đơn thuần là những va chạm tuổi học trò như cách nhìn nhận trước đây.

Mâu thuẫn học đường trở thành hành vi phạm tội

Cùng xuất phát từ những mâu thuẫn giữa học sinh với nhau, nhưng kết cục của các vụ việc xảy ra tại Phú Thọ, Lâm Đồng và Thái Nguyên không còn dừng lại ở những bản kiểm điểm hay quyết định kỷ luật trong nhà trường. Những học sinh liên quan đã phải đối diện với các quyết định khởi tố của cơ quan điều tra. Ranh giới giữa một vi phạm học đường và một hành vi phạm tội đôi khi không nằm ở nguyên nhân phát sinh mâu thuẫn, mà nằm ở cách thức giải quyết mâu thuẫn và hậu quả mà hành vi gây ra.

Nói cách khác, không phải mọi mâu thuẫn học đường đều dẫn tới trách nhiệm hình sự. Tuy nhiên, khi bạo lực được sử dụng để giải quyết bất đồng, khi người khác bị xâm hại về sức khỏe, danh dự, nhân phẩm hoặc tài sản, câu chuyện đã vượt khỏi phạm vi điều chỉnh của nội quy nhà trường.

Theo luật sư Nông Thị Ngọc - Đoàn Luật sư tỉnh Nghệ An, cùng xuất phát từ những mâu thuẫn học trò, nhưng không phải vụ việc nào cũng vượt tới ngưỡng xử lý bằng pháp luật. Ranh giới nằm ở chính hành vi mà các em lựa chọn để giải quyết mâu thuẫn đó. "Khi hành vi đã xâm phạm đến sức khỏe, danh dự, nhân phẩm hoặc tài sản của người khác thì câu chuyện không còn thuộc phạm vi xử lý nội bộ của nhà trường", luật sư Ngọc cho biết.

Luật sư Nông Thị Ngọc - Đoàn Luật sư tỉnh Nghệ An

Những hành vi như làm nhục người khác, cưỡng ép, đe dọa hay sử dụng hung khí cho thấy bản chất của vụ việc đã thay đổi. Đó không còn là những xích mích học trò đơn thuần mà đã trở thành hành vi xâm hại đến các quyền và lợi ích được pháp luật bảo vệ.

Theo luật sư Ngọc, pháp luật hiện hành vẫn dành cho người chưa thành niên nhiều cơ chế xử lý theo hướng giáo dục, tạo điều kiện để các em sửa chữa sai lầm và tái hòa nhập cộng đồng. Tuy nhiên, điều đó không đồng nghĩa với việc được miễn trừ trách nhiệm khi thực hiện những hành vi nguy hiểm cho xã hội. Luật sư Ngọc cũng chỉ ra rằng, khi hành vi đã vượt qua giới hạn của một vi phạm học đường thông thường thì việc xử lý bằng pháp luật là điều không thể tránh khỏi.

Từ xô xát bột phát đến "bạo lực trình diễn"

Nhìn từ góc độ tội phạm học, Thượng tá. TS Đào Trung Hiếu - Chuyên gia Tội phạm học cho rằng điều đáng suy ngẫm từ các vụ học sinh bị khởi tố thời gian gần đây không chỉ nằm ở các quyết định tố tụng, mà còn ở sự thay đổi trong chính bản chất của bạo lực học đường.

"Điều đáng suy ngẫm không nằm ở việc các em bị xử lý hình sự, mà ở thực tế nhiều học sinh đang thực hiện những hành vi đủ mức độ nguy hiểm để phải đối diện với trách nhiệm hình sự", ông Hiếu nhận định.

Thượng tá. TS Đào Trung Hiếu - Chuyên gia Tội phạm học

Theo vị chuyên gia, nếu trước đây nhiều vụ đánh nhau giữa học sinh thường xuất phát từ bộc phát cảm xúc, diễn ra trong thời gian ngắn rồi nhanh chóng kết thúc thì nay xuất hiện ngày càng nhiều hành vi có sự chuẩn bị từ trước. Không ít trường hợp hẹn địa điểm, lôi kéo người tham gia, phân công vai trò, quay phim và phát tán lên mạng xã hội. "Chúng ta đang chứng kiến sự dịch chuyển từ những hành vi lệch chuẩn mang tính bột phát sang những hành vi có tổ chức, có chủ ý và có tính chất làm nhục công khai", ông Hiếu nói.

Theo ông, một trong những thay đổi đáng chú ý nhất của bạo lực học đường hiện nay là việc hành vi bạo lực không còn chỉ nhằm gây đau đớn về thể xác mà còn hướng đến việc hạ nhục nạn nhân trước đám đông. Nhiều học sinh bị đánh hội đồng, bị ép quỳ gối hoặc bị quay clip rồi phát tán trên mạng xã hội. Trong không ít trường hợp, tổn thương tinh thần để lại còn dai dẳng hơn những thương tích trên cơ thể.

Từ thực tế nhiều vụ việc gần đây, Thượng tá Đào Trung Hiếu nhắc đến hiện tượng mà ông gọi là "bạo lực trình diễn". Theo đó, mục đích của người thực hiện hành vi không còn đơn thuần là giải quyết mâu thuẫn hay trút giận, mà còn muốn nhiều người chứng kiến sự tổn thương của nạn nhân. Việc quay clip, đăng tải lên mạng xã hội, thu hút sự chú ý hoặc xây dựng hình ảnh "có số má" trong mắt bạn bè đã trở thành động cơ thúc đẩy hành vi bạo lực ở một số trường hợp.

Đáng chú ý, trong nhiều vụ việc, bên cạnh người trực tiếp hành hung còn có những học sinh đứng xem, cổ vũ, quay phim hoặc chia sẻ clip. Theo ông Hiếu, đây là biểu hiện đáng lo ngại bởi nó phản ánh sự suy giảm khả năng đồng cảm và tâm lý thờ ơ trước nỗi đau của người khác.

Theo Thượng tá Đào Trung Hiếu, đây là một trong những thay đổi đáng lo ngại nhất của bạo lực học đường hiện nay. Nếu trước đây một vụ đánh nhau thường chỉ diễn ra giữa người gây ra và người bị hại, thì nay nhiều vụ việc xuất hiện thêm những người đứng xem, quay phim hoặc cổ vũ. Sự phổ biến của điện thoại thông minh và mạng xã hội khiến không ít học sinh xem bạo lực như một nội dung để chia sẻ, thu hút sự chú ý thay vì nhìn nhận đó là hành vi cần ngăn chặn.

Theo ông Hiếu, điều đáng lo ngại không chỉ nằm ở hành vi bạo lực, mà còn ở sự thờ ơ trước nỗi đau của người khác. Khi một học sinh bị đánh nhưng những người xung quanh không can ngăn mà lựa chọn quay clip hoặc cổ vũ, điều đó phản ánh sự suy giảm khả năng đồng cảm trong một bộ phận học sinh. Nạn nhân vì thế không chỉ chịu tổn thương về thể chất mà còn phải đối mặt với áp lực tâm lý khi hình ảnh vụ việc tiếp tục lan truyền trên không gian mạng.

Từ góc độ tội phạm học, vị chuyên gia cho rằng chính sự thay đổi về tính chất hành vi là một trong những nguyên nhân khiến ngày càng xuất hiện các vụ việc mà học sinh phải đối diện với trách nhiệm hình sự. Khi hành vi bạo lực ngày càng có tổ chức, kéo dài, mang tính làm nhục công khai hoặc gây hậu quả nghiêm trọng cho nạn nhân, ranh giới giữa một hành vi lệch chuẩn trong học đường và hành vi vi phạm pháp luật ngày càng trở nên mong manh hơn.

Liên tiếp các vụ học sinh bị khởi tố thời gian gần đây cho thấy nhiều hành vi từng được xem là mâu thuẫn tuổi học trò nay đã vượt khỏi phạm vi xử lý kỷ luật để trở thành hành vi vi phạm pháp luật.