Khi biến đổi khí hậu trở thành rào cản đầu tư
Biến đổi khí hậu không chỉ gây thiệt hại về kinh tế, hạ tầng và đời sống người dân, mà còn tác động ngày càng rõ đến quyết định đầu tư của các tập đoàn đa quốc gia. Những quốc gia nghèo, dễ chịu ảnh hưởng của thiên tai nhưng thiếu nguồn lực thích ứng đang đối mặt nguy cơ bị nhà đầu tư quốc tế né tránh, qua đó làm gia tăng khoảng cách phát triển.

Đường Ramkhamhaeng, một trong những khu vực chịu ảnh hưởng nặng nề nhất bởi tình trạng ngập lụt vào ngày 27/9 tại Bangkok, Thái Lan. Ảnh: Mailee Osten-Tan/Getty Images
Rủi ro khí hậu định hình dòng vốn đầu tư
Khi lựa chọn địa điểm xây dựng nhà máy, khai thác tài nguyên hay đặt văn phòng, các tập đoàn đa quốc gia ngày càng phải tính đến rủi ro khí hậu có thể ảnh hưởng đến hiệu quả đầu tư dài hạn. Nguy cơ ngập lụt, nắng nóng cực đoan, thiếu nước sạch và hạ tầng yếu kém đều có thể làm tăng chi phí vận hành, gián đoạn sản xuất. Những tác động này đặc biệt nghiêm trọng tại các quốc gia đang phát triển, nơi nguồn lực phòng ngừa và khắc phục hậu quả thiên tai còn hạn chế.
Nghiên cứu trên 159 quốc gia cho thấy, mức độ dễ bị tổn thương trước biến đổi khí hậu càng cao thì khả năng thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) càng thấp. Cụ thể, mỗi điểm tăng trên thang đo 100 điểm về mức độ dễ bị tổn thương có liên quan đến mức giảm 12% vốn FDI, khi các yếu tố khác được giữ nguyên.
Thực tế, những lo ngại về tài nguyên và môi trường đã ảnh hưởng đến một số dự án lớn. Google từng phải tạm dừng kế hoạch xây dựng trung tâm dữ liệu trị giá 200 triệu USD tại Chile do quan ngại về nguồn cung nước và tác động môi trường. Dự án trung tâm dữ liệu trị giá 1 tỷ USD tại Kenya do Microsoft và G42 đề xuất cũng bị trì hoãn, sau đó tạm dừng vì lo ngại khan hiếm nước.
Những quan ngại này có cơ sở kinh tế rõ ràng. Phân tích 71 doanh nghiệp niêm yết quy mô lớn cho thấy, các công ty chịu thiệt hại nghiêm trọng do lũ lụt ghi nhận giá trị cổ đông giảm trung bình 5% trong năm tiếp theo. Tại Việt Nam, bão và lũ lụt năm 2022 gây thiệt hại ước tính 475 triệu USD đối với hạ tầng năng lượng và giao thông. Trong khi đó, trận lũ nghiêm trọng tại Thái Lan năm 2011 từng buộc Toyota, Nissan và Honda phải tạm ngừng sản xuất do nhiều nhà máy bị ngập.
Do đó, rủi ro khí hậu không nhất thiết khiến dòng vốn rút hoàn toàn khỏi một thị trường, nhưng làm tăng chi phí bảo hiểm, vận hành và huy động vốn, khiến các dự án tại những quốc gia dễ tổn thương kém hấp dẫn hơn.
Khoảng cách phát triển và cơ hội đầu tư bị bỏ lỡ
Suy giảm FDI không chỉ ảnh hưởng đến khả năng mở rộng sản xuất mà còn khiến các nước đang phát triển mất đi cơ hội tạo việc làm, tiếp nhận công nghệ và tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu. Điều này càng làm trầm trọng thêm bất bình đẳng khi những quốc gia chịu tác động nặng nề nhất của biến đổi khí hậu lại thường có ít nguồn lực ứng phó nhất.
Theo Climate Impact Lab thuộc Đại học Chicago, khoảng 90% số ca tử vong liên quan đến nắng nóng trong những thập kỷ tới có thể xảy ra tại các quốc gia thu nhập thấp và trung bình. Một nghiên cứu năm 2022 cũng cho thấy khoảng 90% số người đối mặt với nguy cơ lũ lụt sinh sống tại các nước đang phát triển. Đáng chú ý, các quốc gia châu Phi chỉ đóng góp chưa đến 4% lượng khí thải nhà kính toàn cầu nhưng lại phải gánh chịu nhiều tác động nghiêm trọng của biến đổi khí hậu.
Ở chiều ngược lại, việc né tránh các thị trường rủi ro cũng khiến các tập đoàn đa quốc gia có thể bỏ lỡ cơ hội kinh doanh. Nhiều quốc gia đang phát triển sở hữu thị trường tiêu dùng tăng trưởng nhanh và nguồn tài nguyên thiết yếu cho quá trình chuyển đổi xanh. Cộng hòa Dân chủ Congo là nguồn cung coban quan trọng của thế giới, trong khi Indonesia giữ vị trí hàng đầu về sản xuất niken.
Những doanh nghiệp có khả năng chấp nhận và quản trị rủi ro đã có cơ hội thiết lập vị thế tại các thị trường này. Ngược lại, việc loại bỏ hoàn toàn những địa điểm bị đánh giá là rủi ro cao có thể khiến doanh nghiệp mất lợi thế tiếp cận nguồn nguyên liệu, thị trường và đối tác tiềm năng. Vì vậy, thay vì chỉ lựa chọn né tránh, nhà đầu tư cần đánh giá cụ thể mức độ rủi ro và khả năng thích ứng tại từng địa bàn.
Tăng khả năng chống chịu để thu hút đầu tư
Để giảm tâm lý e ngại của nhà đầu tư, cần có sự phối hợp giữa chính phủ các nước đang phát triển, các quốc gia giàu có và tổ chức tài chính quốc tế. Trước hết, nguồn viện trợ cần ưu tiên nâng cấp đường sá, cảng biển, hệ thống điện và mạng lưới cấp nước, qua đó giúp duy trì hoạt động sản xuất khi thiên tai xảy ra.
Nghiên cứu năm 2025 cho thấy, những quốc gia dễ bị tổn thương trước biến đổi khí hậu nhưng nhận được nhiều viện trợ hơn cho thích ứng khí hậu có xu hướng thu hút FDI lớn hơn. Điều này cho thấy đầu tư nâng cao năng lực chống chịu không chỉ bảo vệ cộng đồng mà còn góp phần củng cố niềm tin của doanh nghiệp.
Bên cạnh đó, các ngân hàng phát triển quốc tế có thể mở rộng cơ chế bảo hiểm rủi ro khí hậu, giúp doanh nghiệp bù đắp một phần tổn thất khi thiên tai làm gián đoạn dự án. Việc chia sẻ rủi ro sẽ góp phần giảm chi phí đầu tư và tăng khả năng huy động vốn tại các thị trường dễ bị tổn thương.
Một giải pháp khác là nâng cao chất lượng dữ liệu đánh giá rủi ro. Thay vì xếp hạng mức độ dễ bị tổn thương ở phạm vi toàn quốc, cần cung cấp thông tin cụ thể về nguy cơ ngập lụt, nguồn nước, nhiệt độ và chất lượng hạ tầng tại từng địa phương. Qua đó, doanh nghiệp có thể lựa chọn địa điểm phù hợp, thay vì loại bỏ toàn bộ một quốc gia khỏi danh mục đầu tư.
Về lâu dài, nâng cao khả năng chống chịu trước biến đổi khí hậu cần trở thành một bộ phận trong chiến lược phát triển kinh tế và thu hút đầu tư. Cải thiện hạ tầng, tăng năng lực thích ứng và xây dựng cơ chế chia sẻ rủi ro không chỉ giúp các nước đang phát triển thu hẹp khoảng cách về sức hấp dẫn đầu tư, mà còn tạo điều kiện để doanh nghiệp quốc tế khai thác hiệu quả những thị trường giàu tiềm năng.


