Khi hiện vật bước ra khỏi không gian trưng bày

Công nghệ mở thêm những cách tiếp cận mới, giúp công chúng chủ động khám phá giá trị hiện vật và di sản.

Những hiện vật kể chuyện

Tại Bảo tàng Hà Nội, tư duy kể chuyện và tổ chức không gian trở thành một phần quan trọng trong việc đưa công chúng đến gần hơn với lịch sử, văn hóa Thủ đô. Những lớp ký ức của Hà Nội không chỉ được trình bày qua hiện vật mà còn được đặt trong mối quan hệ với không gian, hình ảnh và các phương thức diễn giải khác nhau. Cách tiếp cận này giúp hiện vật không đứng độc lập mà trở thành một mắt xích trong câu chuyện lớn hơn về vùng đất, con người và đời sống đô thị.

Trong cách tiếp cận mới, những giá trị từ kho lưu trữ và dữ liệu số cũng được khai thác để tạo thêm các lớp thông tin cho công chúng. Người xem có thể chủ động tìm kiếm, tiếp cận những nội dung liên quan đến hiện vật, thay vì chỉ tiếp nhận một lượng thông tin giới hạn trên bảng thuyết minh.

Tại Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam, nhiều phương pháp trưng bày hiện đại được tích hợp như sa bàn 3D, màn hình tra cứu, tư liệu đa phương tiện, audio guide, mã QR và các video giới thiệu về chiến dịch, trận đánh, nhân vật lịch sử. Những phương thức này mở rộng khả năng tiếp cận thông tin, giúp khách tham quan chủ động khám phá các lớp nội dung khác nhau.

Tại Di tích Nhà tù Hỏa Lò, một hướng tiếp cận khác được triển khai. Không nhất thiết phụ thuộc vào những thiết bị công nghệ phức tạp, không gian di tích được khai thác thông qua âm thanh, ánh sáng, diễn xướng và cách tổ chức hành trình tham quan. Những yếu tố ấy góp phần tạo nên trải nghiệm giàu cảm xúc, giúp lịch sử được tiếp nhận không chỉ bằng việc đọc mà còn bằng cảm nhận trực tiếp về không gian.

Tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám, việc ứng dụng công nghệ cũng đang mở thêm những phương thức tiếp cận di sản. Hệ thống Audio Guide cho phép du khách chủ động lựa chọn lộ trình, dừng lại tại từng điểm để nghe thông tin về lịch sử, kiến trúc, hiện vật và những câu chuyện văn hóa. Hệ thống hiện hỗ trợ nhiều ngôn ngữ, phục vụ cả khách trong nước và quốc tế.

Có thể thấy một xu hướng chung, bảo tàng đang chuyển từ tư duy trưng bày để công chúng xem sang thiết kế trải nghiệm để công chúng khám phá. Theo PGS.TS Bùi Minh Trí - Viện trưởng Viện Nghiên cứu Kinh thành, để tạo nên một không gian trưng bày hiệu quả cần chú trọng sự kết hợp giữa ba yếu tố là khoa học bảo tàng, sáng tạo nghệ thuật và ứng dụng công nghệ.

Chủ động đưa bảo tàng đến với công chúng

Nếu đổi mới cách trưng bày giúp công chúng có trải nghiệm sâu hơn khi bước vào bảo tàng, thì số hóa đang mở ra một bước chuyển khác. Bảo tàng đang chủ động tìm đến công chúng. Đây cũng là điểm mở rộng đáng chú ý của bảo tàng số. Theo ông Đặng Minh Vệ - Phó Giám đốc Bảo tàng Hà Nội, việc khai thác giá trị số của di sản và tư liệu hiện vật không đơn giản nhằm cung cấp thêm trải nghiệm công nghệ hay thông tin cho khách tham quan. Hơn thế, khi di sản trở thành tài sản số, thông qua không gian mạng, có thể chủ động mang bảo tàng đến với công chúng, để công chúng có thể ngồi tại nhà, hoặc bất cứ đâu có mạng internet và tham quan bảo tàng. Đây cũng là cách để thu hút công chúng đến bảo tàng tìm hiểu sâu hơn nữa những giá trị của di sản.

Cũng theo ông Vệ, cách tiếp cận này đặc biệt có ý nghĩa đối với các trường học, khi những sản phẩm số có thể đưa nội dung di sản đến với học sinh ngay trên bục giảng. Bảo tàng Hà Nội hiện có kế hoạch khai thác mạnh mẽ hơn các giá trị của “bảo tàng số” để phục vụ công chúng.

Như vậy, không gian của bảo tàng không còn bị giới hạn bởi bốn bức tường. Một hiện vật được số hóa có thể tiếp tục kể câu chuyện của mình trên không gian mạng; một bộ sưu tập có thể được tiếp cận từ xa; một nội dung giáo dục có thể đến với học sinh ngay trong lớp học. Đây là sự thay đổi quan trọng trong phương thức phát huy giá trị di sản.

Từ góc nhìn của công tác kiểm kê, bảo quản và phát huy giá trị di sản, ThS Lương Việt Anh - Phó Trưởng phòng Kiểm kê, Bảo quản (Bảo tàng Văn hóa các dân tộc Việt Nam) cho rằng, việc ứng dụng công nghệ số vào bảo tàng, di tích và danh lam thắng cảnh đã trở thành một xu hướng nổi bật. Các hoạt động như quét 3D hiện vật, xây dựng cơ sở dữ liệu số, tích hợp mã QR thuyết minh tự động hay phát triển tham quan thực tế ảo (VR/AR) không chỉ mang tính thời thượng mà còn phản ánh nhu cầu tất yếu của ngành di sản trong bối cảnh chuyển đổi số. Tuy nhiên, cần phân biệt rõ giữa hiện đại hóa công cụ và chuyển biến về chất.

Theo ThS. Lương Việt Anh, chuyển biến về chất chỉ thực sự xảy ra khi công nghệ được tích hợp vào chiến lược phát huy giá trị di sản, nghĩa là biến dữ liệu số thành sản phẩm trải nghiệm hấp dẫn, có khả năng kể chuyện, gợi cảm xúc và tạo ra giá trị kinh tế - xã hội.

Bài toán của bảo tàng không nằm ở việc sử dụng bao nhiêu công nghệ, mà ở cách công nghệ được sử dụng để phục vụ câu chuyện và con người. Bảo tàng bước ra khỏi không gian trưng bày không có nghĩa là bảo tàng rời xa hiện vật. Ngược lại, đó là cách để hiện vật được đặt trở lại trong những câu chuyện rộng hơn về con người, lịch sử và văn hóa.