Khi một bài thơ mang nhịp thở của thế giới

Theo Nhà hoạt động môi trường Vashna Thiên Kim, "Thơ mất ngủ" không chỉ là những dòng thơ giàu cảm xúc của TS Ngọc Lê Ninh, mà còn phản ánh rõ những cảnh báo sớm về khủng hoảng môi trường, vấn đề ngày càng hiện hữu trong đời sống con người hôm nay.

Thông qua những hoạt động và sáng tác của mình, Nhà hoạt động môi trường Vashna Thiên Kim và Tiến sĩ Ngọc Lê Ninh đều hướng tới việc truyền đi thông điệp sống xanh, coi đó là giải pháp căn cốt để bảo vệ môi trường

Bài thơ được viết từ gần một thập kỷ trước, khi những trăn trở về môi trường, về thiên nhiên chưa trở thành đề tài được nhắc đến nhiều như hôm nay. Có lẽ vì thế, khi nghe chính tác giả đọc lên bằng tất cả những nỗi niềm… Thiên Kim không có cảm giác đang đối diện với một bài thơ "rất thời sự", mà là một nỗi lòng đã được ấp ủ rất lâu. Âm thầm, lặng lẽ, và ngày càng nặng hơn theo thời gian.

Vashna Thiên Kim ngẫm “Thơ mất ngủ” bằng tâm thế của một người đã nhiều năm trăn trở với môi trường, với thiên nhiên và với con người. Với những gì đang bị phá hủy từng ngày trước mắt, và có thể là cả tương lai của chúng ta, trong khi rất nhiều người vẫn còn nhắm chặt đôi mắt, nhưng không thể ngon giấc.

Khi sông tiếp tục chết, rừng tiếp tục suy kiệt, và muôn loài tiếp tục đói khát trong một thế giới đang suy tàn quá nhanh, thì “Thơ mất ngủ” không còn là trạng thái cá nhân. Đó là trạng thái chung của lương tri. Bài thơ này không chỉ mang đến cho Kim sự đồng điệu về câu chữ, mà là sự đồng điệu về cùng một ánh nhìn, cùng một nỗi đau. Nỗi đau âm ỉ trước sự tàn phá của thiên nhiên, của con người và của muôn loài, đôi khi diễn ra ngay trong vô thức.

Điều khiến Thiên Kim thực sự trân trọng “Thơ mất ngủ” không chỉ vì đây là một bài thơ hay về vần điệu, mà vì nó được viết ra bởi một con người đặc biệt. Một người đi sâu vào khoa học kỹ thuật, một người gắn bó với những lĩnh vực đòi hỏi sự khắt khe, nhưng vẫn giữ cho mình một nỗi niềm, lắng nghe và đau trước những gì đang bị tổn thương. Sự hòa quyện ấy, giữa khoa học, khắt khe và một tâm hồn yêu thiên nhiên là điều rất đáng quý mà chúng ta không thường thấy trong thời đại này.

Có lẽ vì vậy, mà những dòng thơ được viết ra từ trái tim ấy, chạm đến Kim một cách trầm mặc và sâu sắc. Chúng ta không thể ngủ yên khi thiên nhiên đang hấp hối. Không thể thờ ơ khi chính con người đã gây ra những mùa thảm họa.

Kim trân trọng những gì Ngọc Lê Ninh đã viết lên. Mỗi dòng sông cạn, mỗi cánh rừng mất đi, mỗi loài vật biến mất là một lời cảnh tỉnh. Và, nếu chúng ta vẫn tiếp tục im lặng, vẫn để mặc, thì chính chúng ta sẽ là những kẻ gánh hậu quả. Trái Đất, sẽ hóa mồ côi…

Kim trân trọng sự đồng điệu hiếm hoi giữa những con người đi từ những con đường dù rất khác nhau, nhưng cùng gặp nhau ở giao điểm chung, một mối bận tâm chung cho thiên nhiên và tương lai của hành tinh này.

Thơ mất ngủ

Đêm mất ngủ bên dòng sông vừa chết

Hồn sóng kia lưu lạc ở phương nào?

Nghe cát sỏi đầu thai vào kiếp khác

Mất sông rồi! Tôi khóc vỡ chiêm bao!

Đêm không ngủ bên cánh rừng sắp chết

Hồn cây đi lảo đảo giữa sương tàn

Nghe ám ảnh những đời ma lẩn khuất

Rừng đâu còn! Tôi gục xuống mê man...

Đêm đói ngủ bên những loài thú đói

Đói rừng xanh, đói sông suối cạn nguồn

Đói mùa sống trong đất trời tàn lụi

Cả muôn loài bên vực thẳm hoàng hôn!

Đêm hết ngủ cả muôn loài hết ngủ

Mắt trừng trừng chúng căn vặn nhìn tôi:

Chính các người gây bao mùa thảm họa

Trái Đất buồn đau đớn hóa mồ côi!

Đêm khát ngủ bên mây ngàn khát thở

Cả ngàn sao hấp hối giữa tro tàn

Bầu sinh quyển còn chăng sau tiếng nổ

Đau một trời khói bụi mắt thời gian...

(TS. Nhà thơ, Nhạc sỹ Ngọc Lê Ninh)

Cụm từ “Thơ mất ngủ” từ một con người cụ thể gợi mở hình ảnh rộng lớn hơn: sự vận hành của cả một quốc gia, và xa hơn là nhịp thở ngày càng gấp gáp, đứt quãng của thế giới. Một quốc gia không thể phát triển bền vững nếu chỉ đo lường thành công bằng tốc độ tăng trưởng kinh tế mà bỏ qua những chỉ số sống còn về môi trường, sức khỏe cộng đồng, khả năng phục hồi sinh thái và tinh thần con người.

Tiến sĩ, nhà thơ Ngọc Lê Ninh

Trong nhiều thập kỷ, con người quen với tư duy "đánh đổi": hy sinh rừng, sông và không khí để lấy tăng trưởng và tiện nghi trước mắt. Tuy nhiên, tự nhiên không vận hành theo logic nhiệm kỳ mà chỉ phản hồi. Khi những tổn thương bị tích tụ đủ lâu, chúng sẽ chuyển hóa thành thiên tai, khủng hoảng, dịch bệnh, di cư khí hậu và xung đột tài nguyên, những thách thức vượt ra ngoài phạm trù môi trường, trở thành vấn đề an ninh quốc gia và toàn cầu.

Kim nhìn môi trường không tách rời khỏi vận mệnh đất nước. Một quốc gia muốn đứng vững trong thế kỷ 21 phải là một quốc gia hiểu sâu về sinh thái của chính mình: hiểu dòng sông nào là mạch máu, cánh rừng nào là lá phổi, vùng đất nào là vùng đệm sinh tồn. Phát triển không còn là mở rộng bằng mọi giá, mà là biết dừng đúng lúc, giữ đúng chỗ và đầu tư cho những thứ không thể phục hồi nếu mất đi.

Ở tầm thế giới, “Thơ mất ngủ” đã trở thành trạng thái chung.

Các quốc gia không còn lo lắng đơn lẻ, mà đang đứng trước một câu hỏi sinh tồn tập thể: loài người sẽ sống thế nào trên một hành tinh ngày càng khắc nghiệt? Khi khí hậu cực đoan trở thành bình thường mới, khi tài nguyên nước và lương thực bị tái phân bổ một cách bất công, khi những vùng đất từng trù phú trở thành nơi không còn khả năng cư trú, thì khái niệm biên giới cũng sẽ buộc phải được nhìn lại.

Trong bối cảnh đó, Kim cho rằng những con người biết lắng nghe và trăn trở trước thiên nhiên giữ vai trò đặc biệt quan trọng, bởi họ là những người nhìn thấy và cảnh báo sớm trước thảm họa. "Thơ mất ngủ" của TS Lê Ngọc Ninh, được viết từ gần một thập kỷ trước, không phải là cảm xúc nhất thời, mà là một trực giác vượt thời gian, khi môi trường chưa trở thành tâm điểm nhưng những vết nứt trong tự nhiên và lương tri con người đã bắt đầu hiện hữu.

Kim trân trọng điều đó. Bởi để viết được như thế, không chỉ cần tài năng, mà cần một độ sâu hiếm có của nhận thức. Một người làm khoa học kỹ thuật, quen với con số, cấu trúc và độ chính xác, nhưng vẫn giữ được trái tim đủ mềm để rung lên trước tiếng kêu thầm lặng của thiên nhiên - đó là điều rất đáng quý. Chính sự kết hợp giữa lý trí và cảm xúc ấy mới tạo nên những cảnh báo có sức nặng, không ồn ào nhưng bền bỉ, không cực đoan nhưng không thỏa hiệp.

Tầm nhìn mà tôi hướng đến cho thế giới không phải là một thế giới “xanh” trên khẩu hiệu, mà là một thế giới biết sống chậm lại đúng chỗ, đầu tư cho khả năng phục hồi của con người và hệ sinh thái. Một thế giới nơi giáo dục môi trường không chỉ nằm trong sách, mà được đưa vào chính sách; nơi sức khỏe tinh thần được đặt ngang hàng với tăng trưởng kinh tế; nơi khoa học, công nghệ và đạo đức sinh thái không tách rời nhau.

Chúng ta cần nhiều hơn những con người như tác giả của “Mất ngủ”: những người dám không ngủ yên khi thế giới đang bất ổn, dám lên tiếng khi sự im lặng trở nên nguy hiểm. Và chúng ta cũng cần mỗi cá nhân tự hỏi lại: nếu Trái Đất đang hấp hối, ta có quyền ngủ ngon hay không?

Từ góc nhìn của Vashna Thiên Kim, bài thơ không chỉ là một tác phẩm văn học, mà còn là một lời nhắc nhở bền bỉ. Rằng vẫn còn những con người đang canh thức cho tương lai của hành tinh này. Và rằng đã đến lúc, không chỉ một vài cá nhân, mà cả nhân loại cần tỉnh dậy, trước khi quá muộn.

"Thơ mất ngủ" không dừng lại ở xúc cảm hay sự đồng cảm. Nó đặt ra trách nhiệm: trách nhiệm hành động, chung tay, để những nỗi mất ngủ vì một Trái Đất đang chết dần không còn là điều tất yếu.

Vashna Thiên Kim - Nhà nghiên cứu độc lập trẻ thế 9x đã hoạt động lâu năm trong lĩnh vực môi trường, sức khỏe cộng đồng và tác động của biến đổi khí hậu lên đời sống con người. Với Thiên Kim, bảo vệ môi trường không chỉ là câu chuyện sinh thái, mà là nền tảng cho sự phát triển bền vững của con người và quốc gia trong thế kỷ 21. Tác phẩm "Thơ mất ngủ" của Tiến sĩ, nhà thơ Ngọc Lê Ninh in trong tập "Hạt mưa thầm" do NXB Thanh niên ấn hành.

Minh Khang