Khi nghệ thuật đánh thức những ngôi đình trong phố

Từ những dự án nghệ thuật được thực hiện tại các ngôi đình trong phố cổ Hà Nội trong nhiều năm qua, họa sĩ, giám tuyển Nguyễn Thế Sơn đã tiếp tục kết nối 12 đình và hội quán thành một hành trình mang tên Chuyện đình trong phố.

Tại đó, những tác phẩm đương đại, tư liệu nghề truyền thống và hoạt động trải nghiệm được đưa vào các không gian di tích, gợi lại ký ức về những cộng đồng thợ thủ công từng góp phần tạo nên diện mạo Thăng Long - Kẻ Chợ.

Chiều 14/11, Thế Sơn tổ chức một chuyến art tour (tham quan nghệ thuật) qua một số ngôi đình trong danh sách này. Ngoài báo giới, chuyến art tour còn có sự góp mặt của nhiều nghệ sĩ đang hoặc đã từng tham gia các dự án liên quan trước đây.

Từ đình Nam Hương tới tranh Hàng Trống

Dự án Chuyện đình trong phố diễn ra từ ngày 14 đến 28/11 tại 12 đình, hội quán, trong khuôn khổ Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026. Theo Thế Sơn, trong khoảng 5 năm qua, anh đã thực hiện các dự án nghệ thuật riêng lẻ tại 8 ngôi đình. Lần này, Sơn bổ sung 4 địa điểm mới, đồng thời làm mới nội dung trưng bày ở những nơi từng thực hiện để tạo thành một tuyến chung.

Chuyến art tour xuất phát từ đình Nam Hương (phố Hàng Trống) - nơi anh bắt đầu đưa nghệ thuật vào các ngôi đình phố cổ với triển lãm Từ truyền thống tới truyền thống năm 2020. Dù không thờ Tổ nghề tranh Hàng Trống, ngôi đình nằm trên con phố gắn với lịch sử hình thành, phát triển của dòng tranh này. Mối liên hệ ấy trở thành nền tảng để Thế Sơn tiếp tục tổ chức một số triển lãm tại đây.

Giám tuyển Nguyễn Thế Sơn (thứ tư từ phải qua) cùng các nghệ sĩ trước 3 bức tranh của Vũ Dân Tân tại đình Nam Hương

Giám tuyển Nguyễn Thế Sơn (thứ tư từ phải qua) cùng các nghệ sĩ trước 3 bức tranh của Vũ Dân Tân tại đình Nam Hương

"Di sản có những cách diễn ngôn rất uyển chuyển: khi một không gian gắn với nơi chốn của một nghề, nếu chúng ta tạo được sự nhận diện đủ lâu, đủ sâu, thì nó sẽ được gắn kết như một nơi chứng kiến nghề đó", anh nói.

Trong triển lãm lần này, nổi bật tại đình Nam Hương là 6 bức tranh hổ của cố họa sĩ Vũ Dân Tân, sáng tác năm 1984 trên giấy báo một màu. Theo Nguyễn Thế Sơn, những tác phẩm này thuộc một bộ tranh lớn hơn, trước đây hầu như chưa được giới thiệu rộng rãi. Qua hình tượng con hổ, Vũ Dân Tân đã có cách diễn giải riêng về những giá trị tạo hình của tranh Hàng Trống từ hơn 4 thập niên trước. Bây giờ, các tác phẩm ấy được đặt bên những sáng tác mới cùng khai thác chất liệu, màu sắc và hình tượng của dòng tranh dân gian này.

Bên cạnh bộ tranh hổ của Vũ Dân Tân là những bản mộc do nghệ nhân trẻ Công Đạt thực hiện, trong đó một số bản khắc được phục hồi từ các mẫu tranh còn lưu giữ trong bảo tàng khi ván in gốc đã thất lạc. Công việc của người thợ khắc cũng được giới thiệu như một phần trong quá trình tạo nên và gìn giữ dòng tranh.

Một điểm nhấn khác là bộ tác phẩm sắp đặt về trống, được thực hiện với sự phối hợp giữa nghệ nhân làm trống truyền thống và họa sĩ Trương Hoàng Hải. Vỏ trống sử dụng kỹ thuật sơn mài, mặt trống được thể hiện bằng tranh lụa. Tác phẩm gợi lại một lớp ký ức khác của phố Hàng Trống, nơi xưa kia còn gắn với nghề sản xuất, buôn bán trống.

Không gian đình còn có tác phẩm Ngũ hổ của Nguyễn Xuân Lam, lấy cảm hứng từ bức tranh Hàng Trống cùng tên; tranh lụa về đình Nam Hương của Đặng Mỹ Linh; tác phẩm sơn mài của Nguyễn Kim Hiền cùng sáng tác của một số họa sĩ trẻ khác. Tại đó, những hình tượng quen thuộc của tranh dân gian được thể hiện qua nhiều chất liệu và phong cách trong cùng một không gian trưng bày.

Trong buổi giới thiệu, Nguyễn Thế Sơn mời các nghệ sĩ, nghệ nhân có tác phẩm tham gia triển lãm cùng xuất hiện trước người xem. Anh nhắc đến những người đã đồng hành với dự án từ những ngày đầu, bên cạnh các họa sĩ, sinh viên mới góp mặt. Theo giám tuyển này, có khoảng 40 nghệ sĩ, nghệ nhân tham gia Chuyện đình trong phố năm nay.

"Nhiều người đọc lướt tên dự án lại nhầm thành "Chuyện tình trong phố". Nhưng nghĩ cho cùng, cũng phải có tình yêu và sự nỗ lực của nhiều nghệ sĩ cùng tham gia thì tôi mới có thể thực hiện được dự án này", Nguyễn Thế Sơn nói vui.

Mỗi ngôi đình kể tiếp nhiều câu chuyện

Từ đình Nam Hương, đoàn tiếp tục tới một số địa điểm khác trong mạng lưới 12 đình, hội quán. Việc lựa chọn tác phẩm ở mỗi nơi đều gắn với lịch sử ngôi đình, đặc điểm phố nghề và những chất liệu thủ công liên quan. Các dấu tích kiến trúc, nghề truyền thống và ký ức phố phường vì thế cùng tham gia vào nội dung trưng bày, trong khi các hoạt động nghệ thuật vẫn được bố trí để phù hợp với chức năng thờ tự, sinh hoạt tín ngưỡng của từng di tích.

Trước tấm “bia” bằng da về Tổ nghề Nguyễn Thời Trung tại đình Phả Trúc Lâm

Trước tấm “bia” bằng da về Tổ nghề Nguyễn Thời Trung tại đình Phả Trúc Lâm

Đơn cử, tại đình Phả Trúc Lâm (phố Hàng Hành), nơi gắn với nghề da giày và việc thờ phụng Tổ nghề Nguyễn Thời Trung, Nguyễn Thế Sơn dừng lại trước một tấm bia đặc biệt. Không làm bằng đá, tấm bia là một tác phẩm nghệ thuật trên chất liệu da, ghi tên vị Tổ nghề cùng thông tin về khoa thi tiến sĩ năm 1565. Theo anh, ý tưởng này gắn với câu chuyện về Tiến sĩ Nguyễn Thời Trung ở thế kỷ XVI, người tương truyền là Tổ nghề da giày Việt Nam. Ông đỗ đạt và làm quan dưới triều nhà Mạc - giai đoạn mà phần lớn các khoa thi không được triều Lê Trung hưng dựng bia bổ sung về sau.

Như thế, thay cho bia đá, tác phẩm được thực hiện trên chính chất liệu gắn với nghề mà Nguyễn Thời Trung được thờ phụng. Bên cạnh đó là các tác phẩm của họa sĩ Vũ Xuân Đông sử dụng hình vẽ và kỹ thuật cắt kim loại để giới thiệu những công đoạn từ thuộc da đến đóng giày. Một số tư liệu quảng cáo hiệu giày Hà Nội xưa cũng được đưa vào trưng bày, để câu chuyện được nối dài từ vị Tổ nghề được thờ trong đình tới hoạt động sản xuất, buôn bán từng diễn ra ở khu phố khi xưa.

Hoặc, điểm dừng tiếp theo là đình Cổ Vũ (Hàng Gai), nơi các tác phẩm được triển khai quanh nghề mộc bản. Tại đây, những người thợ từ làng Thanh Liễu từng lên Thăng Long làm nghề khắc ván in sách, in tranh, trong đó có các bản khắc phục vụ dòng tranh Hàng Trống. Bên trong đình, các bản mộc của nghệ nhân Công Đạt được giới thiệu cùng tranh khắc gỗ và tác phẩm đồ họa của nhiều nghệ sĩ.

Còn tại đình Hà Vĩ (phố Hàng Hòm), câu chuyện về nghề truyền thống bắt đầu từ 2 cây sơn ta trong sân đình. Nguyễn Thế Sơn cho biết anh cùng nghệ nhân Ngô Thành Bắc mang 2 cây từ Phú Thọ về trồng năm 2023 trong một dự án nghệ thuật trước đó. Sau 3 năm được chăm sóc, cây đã lớn và đang bước vào giai đoạn có thể lấy sơn. Rồi, từ 2 cây sơn, giám tuyển dẫn người xem tìm hiểu các dụng cụ lấy sơn, xử lý vật liệu, làm vóc và những công đoạn tạo nên sản phẩm sơn mài. Bên cạnh tác phẩm của các họa sĩ là những vật liệu như vỏ trứng, trai cùng các dụng cụ để nghệ nhân có thể trực tiếp giới thiệu thao tác làm nghề.

Một góc trưng bày tại đình Hà Vĩ

Một góc trưng bày tại đình Hà Vĩ

Như lời Nguyễn Thế Sơn, trong lần tổ chức này, anh muốn người xem nhận ra mối liên hệ giữa các ngôi đình trong phố. "Trước đây, mỗi dự án được thực hiện riêng biệt với từng ngôi đình, chưa có sự nhận diện trong cùng một hệ thống. Tôi nghĩ lần tổ chức này là dịp tốt để công chúng Thủ đô, đặc biệt là những người gắn bó với một ngôi đình, biết thêm về các đình khác", anh nói.

Theo giám tuyển này, sự kết nối ấy cũng phản ánh mối quan hệ giữa các cộng đồng nghề trong lịch sử Thăng Long - Kẻ Chợ, khi nhiều nghề thủ công từng phối hợp, hỗ trợ lẫn nhau để tạo ra những sản phẩm mới. "Chẳng hạn, tranh Hàng Trống không phải sản phẩm của riêng một phường nghề mà là sự kết hợp giữa những người thợ khắc mộc bản Thanh Liễu với các nghệ nhân tô màu", anh dẫn chứng. Tương tự, những sản phẩm ở phố Hàng Hòm cũng cần sự tham gia của nhiều nghề như nghề mộc, nghề sơn và các công đoạn thủ công khác.

Trong thời gian diễn ra lễ hội, một số workshop dự kiến được tổ chức tại các ngôi đình với sự tham gia của các nghệ sĩ. Và như chia sẻ, Nguyễn Thế Sơn mong những cuộc gặp gỡ giữa nghệ sĩ, nghệ nhân và công chúng như chuyến art tour chiều 14/11 sẽ tiếp tục diễn ra sau lễ hội, trở thành một phần trong đời sống của các ngôi đình giữa phố.

Dấu ấn phố nghề

Ngoài một số địa điểm trong chuyến art tour, Chuyện đình trong Phố còn giới thiệu nhiều không gian gắn với các nghề truyền thống. Đơn cử, đình Tú Thị ở phố Yên Thái gợi lại nghề thêu, đình Yên Thái gắn với nghề dệt lụa, đình Kim Ngân trên phố Hàng Bạc giới thiệu nghề kim hoàn, đình Xuân Phiến Thị ở Hàng Quạt gắn với nghề làm quạt, còn đình Vũ Thạch trên phố Bà Triệu gắn với nghề khảm trai…

Chi Mai

Nguồn Báo Thể Thao & Văn Hóa: https://thethaovanhoa.vn/khi-nghe-thuat-danh-thuc-nhung-ngoi-dinh-trong-pho-20261117060016566.htm