Khi số liệu ô nhiễm cũng có thể bị 'phù phép'

Có những hành vi vi phạm để lại dấu vết rõ ràng, nhưng cũng có những hành vi khiến hậu quả bị che khuất ngay từ đầu. Làm sai lệch kết quả quan trắc môi trường thuộc trường hợp thứ hai. Một dòng số liệu bị chỉnh sửa có thể khiến nguồn thải vượt quy chuẩn trở thành “đạt chuẩn” trên giấy tờ, trong khi nguy cơ ô nhiễm ngoài thực tế vẫn tồn tại.

Các đối tượng liên quan các vụ án tại cơ quan công an. Ảnh: Công an TP.HCM

Ngày 10.10, Công an TP.HCM thông tin đã khởi tố 5 vụ án, bắt tạm giam 21 bị can để điều tra về các tội “Giả mạo trong công tác” và “Mua bán trái phép hóa đơn”, liên quan đến hoạt động quan trắc, phân tích môi trường. Trước đó, ngày 24.9, hơn 250 cán bộ, chiến sĩ đồng loạt khám xét 6 địa điểm thuộc 5 đơn vị, thu giữ 288 thùng tài liệu, 163 CPU, 4 ổ cứng, 3 USB, 7 thiết bị phân tích chỉ tiêu môi trường và 22 con dấu các loại.

Theo thông tin điều tra ban đầu được Bộ Công an công bố, các đối tượng bị cáo buộc đã lợi dụng chức vụ, quyền hạn để chỉnh sửa thông số môi trường vượt quy chuẩn thành đạt quy chuẩn hoặc thấp hơn kết quả thực tế. Cơ quan điều tra cho biết hành vi có sự móc nối, phân công chặt chẽ; một số người còn tìm cách tiêu hủy hoặc thay đổi tài liệu, chứng cứ điện tử nhằm che giấu sai phạm.

Những con số về tài liệu, thiết bị bị thu giữ cho thấy quy mô của hoạt động xác minh, điều tra. Nhưng điều đáng quan tâm hơn cả là bản chất của hành vi: số liệu vốn được tạo ra để nhận diện nguy cơ ô nhiễm lại có thể bị biến thành công cụ che giấu nguy cơ ấy.

Khi thước đo bị làm sai lệch, ai sẽ trả giá?

Quan trắc môi trường không đơn thuần là một công đoạn kỹ thuật hay thủ tục để hoàn thiện hồ sơ. Đó là một trong những căn cứ quan trọng giúp cơ quan quản lý đánh giá chất lượng môi trường, giám sát nguồn thải và yêu cầu cơ sở sản xuất thực hiện nghĩa vụ bảo vệ môi trường. Dữ liệu chỉ có ý nghĩa khi phản ánh đúng thực tế; nếu bị can thiệp, toàn bộ quá trình ra quyết định dựa trên dữ liệu ấy có nguy cơ đi chệch hướng.

Một cơ sở xả thải có thông số vượt quy chuẩn cần được phát hiện, kiểm tra và yêu cầu khắc phục theo quy định. Nhưng nếu kết quả bị sửa thành đạt chuẩn, cơ quan quản lý có thể không nhận diện được nguy cơ đúng thời điểm, còn cộng đồng sống quanh khu vực có thể tiếp tục đối mặt với nguồn ô nhiễm mà không biết mức độ thực tế.

Không thể từ một vụ án mà kết luận toàn bộ hệ thống quan trắc đều thiếu tin cậy. Tuy nhiên, việc nhiều cá nhân thuộc các đơn vị khác nhau bị điều tra trong cùng vụ việc đặt ra yêu cầu phải xem xét không chỉ trách nhiệm của từng người, mà cả những mắt xích trong quy trình tạo lập, kiểm tra, xác nhận và sử dụng dữ liệu.

Đáng chú ý, đây cũng không phải lần đầu vấn đề làm sai lệch số liệu quan trắc môi trường được cơ quan chức năng công khai. Tháng 3.2026, Báo điện tử Chính phủ đưa tin Viện Kiểm sát nhân dân tối cao phê chuẩn khởi tố 74 bị can liên quan vụ án sai phạm về quan trắc môi trường tại nhiều địa phương. Đến ngày 2.4.2026, Bộ Nông nghiệp và Môi trường yêu cầu các địa phương khẩn trương rà soát, kiểm tra hệ thống quan trắc nước thải, khí thải tự động, liên tục.

Chuỗi sự việc cho thấy cần nhìn nhận gian lận dữ liệu môi trường như một nguy cơ quản lý phải được kiểm soát thường xuyên, thay vì chỉ tập trung xử lý khi vụ án đã bị phát hiện. Pháp luật có thể quy định trách nhiệm, nhưng hiệu quả thực thi còn phụ thuộc vào khả năng phát hiện bất thường, kiểm tra độc lập và ngăn chặn việc can thiệp vào dữ liệu ngay từ đầu.

Không thể chỉ trông chờ vào sự trung thực

Theo thông tin trên Báo điện tử Chính phủ ngày 2.4.2026, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã yêu cầu kiểm tra độ chính xác của hệ thống quan trắc, rà soát nhật ký vận hành và các thay đổi bất thường của hệ số thiết bị; đồng thời tăng cường kiểm soát quyền quản trị, bảo mật hệ thống nhận và truyền dữ liệu. Bộ cũng yêu cầu kiểm tra đường ống dẫn mẫu, phát hiện nguy cơ pha loãng mẫu hoặc can thiệp dòng thải, xử lý nghiêm hành vi cố ý gian lận.

Những yêu cầu này cho thấy hướng xử lý không chỉ nằm ở việc tăng mức độ xử phạt. Cần thiết kế cơ chế giám sát đủ khả năng phát hiện hành vi gian lận, kể cả khi người vi phạm có chuyên môn và hiểu rõ hệ thống kỹ thuật. Nhật ký điện tử phải có khả năng truy vết; quyền chỉnh sửa cần được phân định và kiểm soát; dữ liệu gốc phải được bảo toàn để phục vụ đối chiếu. Với những cơ sở có nguy cơ ô nhiễm cao, quan trắc đối chứng và kiểm tra độc lập cần được thực hiện thực chất, thay vì chỉ dựa vào hồ sơ do chính đơn vị chịu giám sát cung cấp.

Trách nhiệm cũng không thể dừng ở đơn vị thực hiện quan trắc. Doanh nghiệp có nguồn thải phải chịu trách nhiệm về hoạt động bảo vệ môi trường của mình, không thể lấy một báo cáo “đạt chuẩn” làm tấm lá chắn nếu thực tế không đáp ứng yêu cầu. Cơ quan quản lý cần tăng cường hậu kiểm, kiểm tra đột xuất khi có dấu hiệu bất thường và xử lý nghiêm những trường hợp buông lỏng giám sát hoặc tiếp tay cho sai phạm nếu được xác định qua điều tra.

Một yêu cầu khác là tăng khả năng tiếp cận thông tin môi trường của cộng đồng. Khi dữ liệu được công khai theo quy định, có thể đối chiếu và được giải thích rõ ràng, người dân sẽ có thêm căn cứ giám sát những vấn đề ảnh hưởng trực tiếp đến nơi mình sinh sống. Công khai dữ liệu không thay thế hoạt động thanh tra, kiểm tra, nhưng giúp giảm sự phụ thuộc vào những báo cáo mà công chúng không có cách nào kiểm chứng.

Cuối cùng, cần nhìn nhận bảo vệ môi trường không chỉ là trách nhiệm tuân thủ của doanh nghiệp hay nhiệm vụ quản lý của cơ quan nhà nước. Đó còn là vấn đề công bằng xã hội. Người dân không có quyền lựa chọn hít thở bầu không khí nào, sử dụng nguồn nước nào nếu thông tin về chất lượng môi trường bị che giấu hoặc sai lệch. Họ cũng không thể tự bảo vệ mình đầy đủ nếu những cảnh báo cần thiết không phản ánh đúng thực tế.

Một thông số vượt chuẩn bị sửa thành đạt chuẩn có thể giúp một hồ sơ trở nên đẹp hơn, nhưng không làm chất ô nhiễm biến mất khỏi dòng nước, không khí hay môi trường sống. Bởi vậy, xử lý nghiêm những người liên quan trong vụ án là cần thiết, song điều quan trọng hơn là khôi phục tính đáng tin cậy của cả hệ thống giám sát. Môi trường chỉ có thể được bảo vệ hiệu quả khi sự thật được đo lường trung thực, dữ liệu được kiểm chứng và mọi hành vi che giấu nguy cơ đều có khả năng bị phát hiện.