Khi 'sứ giả hoang dã' trở về - Bài 2: Bí mật của đội 'ngự lâm quân' bảo vệ 'nữ hoàng'

Tôi bảo, nhìn lại quá trình phát triển đàn, sự thân thiện của hơn một nghìn bạn chà vá chân nâu - theo điều tra chính thức từ gần 10 năm trước đã hơn 1.300 cá thể, con số hiện nay chắc chắn lớn hơn nhiều - ở thành phố Đà Nẵng, chắc là bất cứ ai cũng phải thấy… ngạc nhiên và xúc động. Nhà bảo tồn Lê Thị Trang xác nhận: điều đó thì đã hẳn. Nhưng, nếu nhà báo biết chúng tôi đã 'cạy cục', lăn xả, mất ăn mất ngủ, tìm cả những cách không có trong giáo trình nào để 'vực dậy' hình ảnh, tình yêu, sự tôn vinh với voọc ngũ sắc, thì anh còn ngạc nhiên hơn!

Có hàng trăm lý do để người ta mê 'nữ hoàng linh trưởng', nhưng chỉ có một cách để bảo vệ 'kho báu mong manh' này: ấy là thật sự tử tế với thiên nhiên. Ảnh: Đ.D.H và Bùi Tuấn

Trang kể: Bà con không nhận ảnh voọc của chúng tôi, thì chúng tôi thuyết phục bằng được, là bác nhìn xem, chúng rất đẹp mà. Thậm chí, sau này, muốn đưa trẻ em, thanh niên, bà con lên núi Sơn Trà ngắm và nghe chuyện về voọc ngũ sắc, chúng tôi phải đi khắp các quán cà phê, các điểm bán quà lưu niệm, nhờ họ ủng hộ các voucher (bấy giờ là các phiếu giảm 10 -15% giá dịch vụ, phiếu quà tặng) cho nhóm GreenViet, để hình thành quỹ khuyến khích: ai tham gia “trải nghiệm báu vật Sơn Trà” thì đều sẽ có quà. Các đội nhóm bạn trẻ được trang bị ống nhòm chuyên dụng, định vị GPS, được tập huấn khả năng leo núi, sinh tồn giữa rừng hoang, họ sẽ quan sát và báo tin cho cơ quan chức năng ngay khi phát hiện các vi phạm về bảo tồn sinh thái.

Nhóm 'vệ sỹ của nữ hoàng' cứ kiên trì, mưa dầm thấm lâu. Đến một ngày, trời không phụ lòng người, các trạm xe bus, các điểm công cộng nhiều người yêu thích và lui tới dần được 'xâm chiếm' bởi hình ảnh đầy màu sắc, rất sinh động của các gia đình voọc chà vá. Tiến tới, một Sở quan trọng của thành phố Đà Nẵng đã liên lạc với nhóm GreenViet, nhờ tổ chức cho đông đảo con cháu của cán bộ cùng được trải nghiệm thiên nhiên Sơn Trà. Rồi chính các Sở lại mời nhóm bảo vệ “nữ hoàng linh trưởng” tới trụ sở nói chuyện cho toàn thể cán bộ, nhân viên cùng nghe. Sự kiện đáng nhớ là đồng chí Chủ tịch UBND TP Đà Nẵng lúc bấy giờ đã có thiệp chúc Tết dành cho đối tác, cán bộ, nhân viên, bà con… có in hình voọc ngũ sắc. Anh chị em bảo vệ “báu vật Sơn Trà” được truyền cảm hứng, có thêm sự vững tin.

Ảnh: Trung Đào.

Sau khi thuyết phục mọi người nhận ảnh voọc ngũ sắc treo ở nhà, ở quán cà phê, khách sạn, lại “rủ rê” họ lên núi Sơn Trà ngắm đàn linh trưởng với đủ chuyện mẫu tử tình thâm và đôi lứa yêu đương mơ mộng (như con người!), nhóm GreenViet bèn hạ quyết tâm: đi “đếm” voọc. Trước nay người ta chỉ kêu cứu cho loài trong sách đỏ rất quý, đang có nguy cơ tuyệt diệt này một cách chung chung. Giờ đây, lần đầu tiên trong lịch sử núi Sơn Trà huyền thoại, nhóm “cứu nữ hoàng” đã tổ chức nghiên cứu quy mô về hệ sinh thái Sơn Trà. Đủ tài liệu khoa học nói về 1.300 cá thể “nữ hoàng linh trưởng” tuyệt sắc - là quần thể lớn nhất, bền vững nhất của loài đặc hữu xứ Đông Dương (và cả thế giới) này.

Chưa hết, họ cũng nghiên cứu và phối hợp cùng các đơn vị uy tín tổ chức hội thảo, đưa ra số liệu thuyết phục về giá trị của các thảm cỏ biển quanh bán đảo Sơn Trà, với mức độ đa dạng sinh học rất cao. Trên núi cũng có nhiều loài dược liệu quý cần bảo vệ và phát huy giá trị trong chăm sóc sức khoẻ cộng đồng. Ngay kế bên (gần như trong lòng) TP Đà Nẵng mà Sơn Trà có tới tận hơn 530 loài động vật cần gìn giữ tôn vinh, ai mà lơ là với điều đó thì có khác gì tự rước tới điều đáng xấu hổ!

"Nữ hoàng linh trưởng" bị dính bẫy của lâm tặc làm cho cụt "chân, tay", điều này đã gây bất bình lớn trong dư luận. Từ sự lên tiếng của những yêu thiên nhiên, sự vào cuộc của cơ quan chức năng, tình trạng này đã cơ bản chấm dứt. Ảnh: TĐ và BTL.

Trước những thông tin trên, giới yêu thiên nhiên đã tiếp tục tâm huyết kiến nghị lên Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN), là cần phải đưa mức độ bảo vệ và cảnh báo về nỗi lo với chà vá chân nâu từ mức Nguy cấp lên mức Cực kỳ Nguy cấp (CR). Ít lâu sau, điều này đã trở thành sự thật. Sách đỏ Việt Nam cũng xếp loài này ở mức Nguy cấp (EN) và Nghị định 32 NĐ CP/2006 của Chính phủ xếp loài voọc chà vá chân nâu vào danh mục IB, cần bảo vệ nghiêm ngặt, nghiêm cấm khai thác và xâm hại các cá thể ngoài tự nhiên dưới mọi hình thức.

Vẻ đẹp hồn nhiên của voọc ngũ sắc trên bán đảo Sơn Trà. Ảnh: Đào Đặng Công Trung.

Việc làm cầu cho chà vá chân nâu băng qua đường, để động vật giao lưu và ghép đôi tỏ ra rất hiệu quả. Quá trình bảo vệ, sửa chữa các cây cầu đặc biệt này luôn rất kịp thời, với sự quan sát đầy trách nhiệm của các nhiếp ảnh gia. Ảnh: Tuấn Ba Gấu.

Có chi tiết thế này: đến năm ngoái 2025, tức là sau thời gian dài cả chục năm lực lượng nhiếp ảnh, du khách, chuyên gia gần như “canh gác” suốt ngày trên núi Sơn Trà để ngắm (và bảo vệ) voọc ngũ sắc và nhiều loài quý hiếm khác, chế tài xử phạt cũng lên đến mức rất cao như đã mô tả (nhiều đối tượng bắn giết một cá thể voọc đã chịu án tù 4 - 6 năm được báo chí, truyền hình đăng phát suốt), thế nhưng (!) kiểm lâm sở tại vẫn phát hiện rất nhiều bẫy dây, bẫy kẹp của đám săn trộm giăng ra với… các “nữ hoàng linh trưởng”. Điều đó đủ thấy: lâm tặc đã bất chấp luật pháp và coi thường các giá trị nhân văn đến mức nào. Và còn thấy rõ hơn điều này nữa: từ hơn 10 năm trước, khi GreenViet và người yêu môi trường bắt đầu vào cuộc, thì tình trạng tàn sát thú hoang ở nơi này nó… nóng rẫy ra sao.

“Nóng nhất là thời gian một số người bắt đầu có biểu hiện san ủi khu vực Sơn Trà để xây… biệt thự”, tương tự như Tiến sỹ Hà Thăng Long đã nói, Lê Thị Trang cũng thở dài hồi tưởng. Cả nhóm hoảng hồn, có người quay video gửi cho các cơ quan báo chí truyền hình lớn nhờ họ lên tiếng. Không lăn xả vào thì bao công sức gian nan đi phát từng tờ rơi, năn nỉ từng quán cà phê cho phiếu giảm giá để vận động đưa nhiều nghìn lượt người lên núi với các hoạt động “Tôi yêu Sơn Trà” sẽ tan rữa thành công cốc ư? “Biệt phủ” mọc lên thì sinh cảnh bị bào mòn, gặm nát, loài “nữ hoàng” nhạy cảm, “mong manh” trước sự suy thoái môi trường này sẽ đi vào tuyệt diệt mất thôi.

“Bấy giờ, sau khi chúng tôi lo cho núi Sơn Trà như lo cho nhà mình, bảo vệ đàn voọc ngũ sắc như bảo vệ đàn con của chính mình một cách thật sự, nhiều người đã cảm kích, tình nguyện song hành cùng “team GreenViet”, trong đó có cán bộ của một số sở, ban ngành của TP Đà Nẵng. Chúng tôi được họ chia sẻ thông tin. Chỗ san lấp, ủi mặt bằng nào là trái phép, là chưa có đầy đủ quy hoạch. Một số tổ chức bảo vệ môi trường như Pan Nature (cơ quan của VUSTA, Liên hiệp Các Hội Khoa học Kĩ thuật Việt Nam) đứng ra tổ chức hội thảo, hàng trăm bài báo tâm huyết ra đời, đã cất lên những tiếng nói đắc lực và hiệu quả", Lê Trang kể.

Đào Đặng Công Trung là người có nhiều đóng góp trong bảo vệ voọc ngũ sắc trên bán đảo Sơn Trà và thiên nhiên ở Đà Nẵng nói chung. Trong ảnh là Đào Đặng Công Trung nhận bằng khen của chủ tịch UBND thành phố Đà Nẵng vào năm 2026.

Cả một chiến dịch truyền thông kéo dài, mạnh mẽ và uy tín ra đời trên nhiều “mặt trận”. Nhà văn Bùi Công Dụng viết cuốn “Ký sự Sơn Trà” (NXB Hội Nhà văn, 2017) về cuộc chiến cam go bảo vệ đa dạng sinh học, trong đó linh hồn là voọc ngũ sắc, kêu gọi không “phát triển du lịch” bằng mọi giá. Cuộc giới thiệu cuốn sách trên diễn ra ở TP HCM, có kèm theo sự kiện rực rỡ: triển lãm ảnh voọc ngũ sắc của nhiếp ảnh gia Lê Phước Chín. Sách ảnh “Báu vật Sơn Trà”, với các bức ảnh trác tuyệt của ông Chín cũng được xuất bản, rồi bán đấu giá, góp tiền vào quỹ bảo vệ “nữ hoàng”. Ca khúc riêng “ca tụng” voọc ngũ sắc trên núi Sơn Trà cũng ra đời sau đó. Đấy là chưa kể: “Vũ điệu voọc chà vá chân nâu”, còn được các nhà bảo tồn phối hợp với Trường Đại học Sư phạm - Đại học Đà Nẵng tổ chức, với nhiều sinh viên trẻ trung nhảy mô phỏng tập tính của voọc ngũ sắc trên nền nhạc sôi động. Bên hiệp hội du lịch, có anh V rất am hiểu về động vật rừng, đã có “Thư” kêu gọi chung tay bảo vệ Sơn Trà, chỉ trong 2 tuần nhận được nhiều nghìn chữ ký.

Ảnh: Lê Phước Chín

Giữa bối cảnh “nữ hoàng linh trưởng” được tôn vinh đặc biệt trong Diễn đàn APEC, nhóm “lính chì dũng cảm” bảo vệ Sơn Trà, gồm: Trần Hữu Vỹ - Giám đốc, Lê Thị Trang - Phó Giám đốc, Bùi Văn Tuấn - Trưởng phòng nghiên cứu của GreenViet… đã tiếp tục đưa vấn đề ra quốc tế. Với đóng góp đặc biệt của mình, họ đã được trao “học bổng du học” đến xứ sở cờ hoa (Hoa Kỳ) học hỏi kinh nghiệm quốc tế về lĩnh vực bảo tồn; cũng như quảng bá, tôn vinh giá trị, truyền kinh nghiệm giữ gìn voọc ngũ sắc ở Sơn Trà.

Hiệu quả của dự án bảo tồn làm nức lòng người Đà Nẵng và cả nước. Ảnh: Bùi Văn Tuấn.

Lê Trang đã tham gia và báo cáo về các vấn đề “nữ hoàng linh trưởng” trong Hội nghị bảo tồn đa dạng sinh học ở Bắc Mỹ, tổ chức tại bang Wisconsin. Cả nhóm cũng tham dự hội nghị linh trưởng quốc tế, gặp gỡ các “ngọn hải đăng” bảo tồn danh tiếng nhất của loài người, thăm các vườn thú trứ danh của Mỹ. Họ trở về, đem theo ngọn lửa thương yêu hoang dã, tiếp tục dốc sức bảo vệ, nâng bước, tôn vinh hàng nghìn héc-ta rừng Sơn Trà, với hơn 1.300 cá thể “nữ hoàng linh trưởng”.

Trong cả dàn “các chàng ngự lâm” đủ văn, báo, nhạc, vũ đạo, hội thảo, kiến nghị, mạng xã hội, các tổ đội tình nguyện viên “thiện chiến” cùng chung lưng đấu cật bảo vệ “nữ hoàng” kể trên, thì các “chiến sỹ” đông đảo túc trực gần như đủ 30 ngày trong tháng trên núi Sơn Trà chính là các nhiếp ảnh gia. Lần nào tôi lên Sơn Trà, cũng gặp hàng chục người vác ống kính, ống nhòm “săn voọc”, lâm tặc nào bén mảng, ai vứt rác, cầu hàng không (bắc qua các cánh rừng, phục vụ việc đi ăn uống, đi hẹn hò của voọc) bị sờn đứt, họ biết hết và xử lý “bằng cả trái tim”.

Giữa lúc đó, người dẫn đường, người truyền cảm hứng của nhóm là Tiến sĩ Hà Thăng Long đi dự một hội thảo về bảo tồn động vật ở nước ngoài trở về. Anh chia sẻ với các thành viên là: con voọc nọ, rồi con khỉ mũi dài, con voi hoang dã ở nước họ, màu sắc không thể bằng, sự “đặc hữu” - độc đáo - đáng yêu cũng khó sánh kịp “nữ hoàng linh trưởng” xứ ta, vậy mà phía bạn đã tôn vinh loài ấy quá bài bản. Hình ảnh loài linh trưởng mà họ tự hào ấy đã tràn ngập mọi góc phố, khu nhà hàng, khách sạn, trạm xe bus, không gian sân bay và cả các cuộc giao đãi quốc tế. Chiến dịch “Tôi yêu Sơn Trà”, nhờ “ngọn lửa niềm tin” kia, lại được tiếp tục với rất nhiều khát vọng lãng mạn.

Các cá thể linh trưởng hoang dã, đẹp và thân thiện ở Đà Nẵng làm say lòng du khách trong và ngoài nước. Ảnh: Bùi Tuấn

Từ một loài động vật bị săn bắn, bẫy giết tràn lan, bên bờ vực bị tận diệt, nhờ sự chung tay của cộng đồng, đến nay voọc ngũ sắc đã trở thành biểu tượng của các dự án bảo tồn thành công ở Việt Nam và quốc tế. Ảnh: Trung Đào.

Kết quả là 25 điểm nhà chờ xe bus ở Đà Nẵng đã rực rỡ “án ngữ” tưng bừng bằng hình ảnh voọc ngũ sắc. Các tuyệt tác ảnh do các nhiếp ảnh gia uy tín, trong đó có Cyril Russo - người Pháp; và ông Nguyễn Trường Sinh - nay là Chủ nhiệm CLB Nhiếp ảnh Hoang dã TPHCM chụp…. Ông Trường Sinh cũng là người từng phối hợp với các cá nhân, đơn vị để tổ chức triển lãm 150 bức ảnh “nữ hoàng linh trưởng” và kêu gọi bảo tồn chúng. Hơn 100.000 bao lì xì và cả trên thiệp chúc tết của lãnh đạo thành phố cũng có “nữ hoàng linh trưởng” như một sứ giả của thiên thần may mắn. Chương trình “Hiệp sĩ rừng Sơn Trà” giáo dục môi trường, vận động bảo vệ voọc ngũ sắc cho hơn 2.000 lượt học sinh, sinh viên. Trung tâm giáo dục trải nghiệm thiên nhiên Sơn Trà ra đời, lan tỏa thông điệp bảo vệ chà vá chân nâu đến hơn 5.000 lượt du khách mỗi năm.

Lần giở lại báo chí nước ta giai đoạn khoảng 10 năm trước, thời kỳ 2016 - 2017, mới càng thấy sự nóng rẫy, tính quyết liệt, tinh thần cầu thị của những người đăm đắm niềm tin và khát vọng bảo vệ các “Báu vật Sơn Trà”. Công trình sai phép bị tố, dự án sinh thái ven biển có vấn đề về đánh giá tác động môi trường bị đình chỉ. Việc xây dựng không phép, lấn chiếm đất rừng bị đưa ra ánh sáng công luận. Đặc biệt, tháng 5/2017, một nhóm người từ Nghệ An do Nguyễn Văn Lý và Vi Văn Sơn cầm đầu đã bị tố giác, bắt giữ và xử tù (mức án 3 năm tù giam dành cho Lý và 2 năm 6 tháng dành cho Sơn). Họ đã vào rừng dựng lều, đốt lửa, đặt bẫy, giết 2 “nữ hoàng linh trưởng” (và nhiều động vật khác). Vụ việc đã “thức tỉnh” nhiều lâm tặc còn lân la làm điều bất nhẫn tại Khu bảo tồn Thiên nhiên Sơn Trà.

Bên cạnh nỗ lực của cơ quan chức năng, các nhà bảo tồn, các bạn trẻ đã xông pha tuyến đầu, “cùng lên tiếng” với một chiến dịch nghìn ngày chưa từng có trong suốt dọc dài lịch sử Việt Nam. Ai đó ví: họ là những “ngự lâm pháo thủ” bảo vệ “nữ hoàng” (linh trưởng) ở Đà Nẵng.

Dường như không gian được gìn giữ nguyên sơ, giá trị đa dạng sinh học quý giá của Sơn Trà đã là lời mời gọi Tỷ phú Bill Gates đến thưởng trà trên Đỉnh Bàn Cờ - nơi cao nhất của bán đảo này - vào tháng 3 năm 2024. Sau đó, người ta cũng đã mở cả một tour sinh thái chất lượng cao, hài hoà với thiên nhiên: Trà đạo như tỷ phú Bill Gates tại nóc nhà Đà Nẵng.(Trong ảnh, Tỷ phú Bill Gates và người thân thưởng trà cùng Nhà báo, nghệ nhân trà Hoàng Anh Sướng).

(Còn nữa)