Công nghiệp văn hóa: Không để đồng bào thiểu số đứng ngoài giá trị kinh tế di sản

Lan tỏa giá trị truyền thống đồng bào các dân tộc tại Ngày hội Di sản văn hóa. (Ảnh minh họa: CTV/Vietnam+)

Thương mại hóa di sản để phát triển công nghiệp văn hóa không thể chỉ dừng ở tạo ra sản phẩm và doanh thu, mà phải bảo đảm quyền lợi của những cộng đồng đã gìn giữ, trao truyền các giá trị ấy qua nhiều thế hệ. Muốn di sản trở thành nguồn lực kinh tế, người nắm giữ và thực hành di sản phải được tham gia vào quá trình khai thác, được chia sẻ lợi ích và có điều kiện tiếp tục truyền dạy.

Thảo luận tại hội trường sáng 10/11 về dự án Luật Phát triển công nghiệp văn hóa, nhiều đại biểu tập trung góp ý về chính sách đối với nghệ nhân, cộng đồng dân tộc thiểu số, bảo vệ tri thức dân gian và nguồn lực duy trì sức sống của di sản. Những ý kiến này nhấn mạnh yêu cầu hoàn thiện chính sách theo hướng không chỉ khai thác giá trị văn hóa mà còn bảo vệ chủ thể sáng tạo, gìn giữ và trao truyền giá trị.

Trao cơ hội cho chủ thể di sản

Tán thành sự cần thiết ban hành Luật Phát triển công nghiệp văn hóa, đại biểu Chamaléa Thị Thủy (Đoàn đại biểu Quốc hội Khánh Hòa) cho rằng, dự thảo cần quan tâm đầy đủ hơn đến những chủ thể trực tiếp gìn giữ, thực hành và trao truyền các giá trị văn hóa truyền thống, nhất là tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số, miền núi và hải đảo.

Theo đại biểu: “Di sản văn hóa của đồng bào dân tộc thiểu số và cư dân vùng hải đảo là nguồn tài nguyên quý giá để hình thành những sản phẩm công nghiệp văn hóa đặc sắc. Tuy nhiên, quy định tại Điều 4 và Điều 25 chưa có cơ chế ưu đãi đầu tư, bố trí nguồn lực tài chính riêng nhằm thu hẹp khoảng cách hưởng thụ văn hóa giữa các vùng, miền.”

Đáng chú ý, khoản 1 Điều 25 mới tập trung hỗ trợ doanh nghiệp, hợp tác xã, chưa bao quát nghệ nhân, hộ kinh doanh, cá nhân sáng tạo và tổ chức cộng đồng. Đây lại là những lực lượng trực tiếp nắm giữ, thực hành và truyền dạy di sản tại cơ sở.

Đại biểu cũng lưu ý, nếu điều kiện hỗ trợ chỉ hướng đến những chủ thể đã có sản phẩm đạt chuẩn hoặc sản phẩm trọng điểm thì các cá nhân, tổ chức đang trong giai đoạn khởi đầu sẽ gặp khó khăn khi tiếp cận chính sách. Bởi chưa được hỗ trợ nâng cao năng lực thì rất khó tạo ra sản phẩm đáp ứng các tiêu chí đặt ra.

Đại biểu Chamaléa Thị Thủy, Đoàn đại biểu Quốc hội Khánh Hòa. (Ảnh: QH)

Từ đó, đại biểu Chamaléa Thị Thủy đề nghị “ưu tiên ngân sách, có chính sách ưu đãi đầu tư đối với các dự án công nghiệp văn hóa dựa trên di sản truyền thống tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số, miền núi, hải đảo, gắn với phát triển du lịch cộng đồng. Nghệ nhân, hộ kinh doanh và cá nhân sáng tạo cần được tiếp cận chính sách hỗ trợ đào tạo, chuyển đổi số, xây dựng thương hiệu ngay từ giai đoạn ươm tạo ban đầu.”

Một vấn đề khác được đại biểu đặc biệt quan tâm là bảo vệ di sản trong môi trường số. Theo đó, Điều 7 cần bổ sung quy định nghiêm cấm hành vi sử dụng công nghệ số, trí tuệ nhân tạo (AI) để tự ý khai thác, sao chép, giả mạo hoặc làm sai lệch tri thức dân gian khi chưa được cộng đồng chủ thể đồng ý.

Đối với khoản 3 Điều 14, đại biểu đề nghị mở rộng chính sách hỗ trợ thù lao truyền dạy và kinh phí tổ chức lớp học cho nghệ nhân trực tiếp truyền nghề tại thôn, bản, làng nghề, thay vì chỉ giới hạn trong các cơ sở giáo dục chính quy.

Cần công bằng với đồng bào dân tộc thiểu số

Cùng quan tâm đến quyền lợi của cộng đồng chủ thể di sản, đại biểu Nguyễn Lê Ngọc Linh (Đoàn đại biểu Quốc hội Thanh Hóa) đề nghị bổ sung chính sách phát huy vai trò chủ thể của đồng bào dân tộc thiểu số trong bảo tồn, phát triển văn hóa; gắn khai thác thương mại di sản với sự đồng thuận của cộng đồng và cơ chế chia sẻ lợi ích công bằng.

Đại biểu nhấn mạnh: “Đồng bào dân tộc thiểu số không chỉ là đối tượng thụ hưởng mà còn trực tiếp sáng tạo, gìn giữ và trao truyền các giá trị văn hóa. Tri thức bản địa và di sản phi vật thể được tích lũy qua nhiều thế hệ là nguồn lực quan trọng để phát triển công nghiệp văn hóa. Vì vậy, cộng đồng phải được tham gia và hưởng lợi công bằng trong quá trình khai thác, phát huy những giá trị này.”

Từ thực tiễn kho tàng di sản của đồng bào dân tộc thiểu số ở Tây Bắc, Tây Nguyên, Nam Trung Bộ, miền Tây Nghệ An và Thanh Hóa, đại biểu dẫn những giá trị đặc sắc như nghệ thuật Xòe Thái, truyện thơ Xống chụ xôn xao, áo cóm, khăn piêu, kiến trúc nhà sàn, không gian văn hóa cồng chiêng, hát Then và nghề làm gốm Chăm Bàu Trúc.

Đại biểu Nguyễn Lê Ngọc Linh, Đoàn đại biểu Quốc hội Thanh Hóa. (Ảnh: TTXVN)

Đại biểu cũng nhắc đến những giá trị văn hóa của dân tộc Thổ như các làn điệu Chậm Đò Ho ở Thanh Hóa, lễ hội bốc Mó, điệu “Kể đắng” kể chuyện cổ dân gian của đồng bào Nghệ An, cùng tri thức về các bài thuốc Nam gia truyền, nghề đan võng gai và những giá trị văn hóa tâm linh của cộng đồng.

Tuy nhiên, nguy cơ mai một tiếng nói, trang phục truyền thống và nghề thủ công của đồng bào Thổ đang hiện hữu. Đại biểu dẫn thực tế có những người ở độ tuổi 50-60 nhưng chưa từng mặc trang phục truyền thống của dân tộc mình; người trẻ càng ít có cơ hội được mặc.

Từ thực trạng này, đại biểu đề nghị quan tâm chính sách hỗ trợ phát triển sản phẩm OCOP văn hóa, làng nghề và du lịch sinh thái cộng đồng. Nếu thiếu cơ chế phù hợp, nguồn lực văn hóa chưa được phát huy hiệu quả, nghệ nhân chưa được chia sẻ lợi ích tương xứng khi hoa văn thổ cẩm, giai điệu cổ được khai thác thương mại. Ngược lại, thương mại hóa thiếu kiểm soát còn có nguy cơ làm biến đổi bản sắc, ảnh hưởng đến tính linh thiêng và không gian thực hành văn hóa của cộng đồng.

Để khắc phục những bất cập này, đại biểu đề nghị bổ sung cơ chế đồng thuận tự nguyện, báo trước và chia sẻ lợi ích khi khai thác thương mại di sản văn hóa phi vật thể, tri thức truyền thống của đồng bào dân tộc thiểu số. Việc khai thác các giá trị như âm nhạc, hoa văn dệt, tri thức bài thuốc Nam phải có sự đồng thuận tự nguyện của đại diện cộng đồng trên cơ sở được thông tin trước.

Đáng chú ý, đại biểu kiến nghị các dự án kinh doanh khai thác di sản văn hóa dân tộc thiểu số có trách nhiệm đóng góp trở lại cho Quỹ bảo tồn và phát triển văn hóa cộng đồng địa phương, với mức trích tối thiểu được đề xuất từ 3-5% doanh thu. Qua đó, nguồn thu từ khai thác di sản có thể được bổ sung trở lại cho chính cộng đồng đang gìn giữ và phát huy những giá trị ấy.

Về chính sách hỗ trợ, đại biểu đề nghị thiết kế gói ưu đãi tài chính và thuế dành cho cơ sở, hợp tác xã, doanh nghiệp văn hóa cộng đồng ở vùng dân tộc thiểu số và miền núi; đồng thời bổ sung khái niệm, tiêu chí cụ thể để xác định đối tượng được hưởng ưu đãi.

(Ảnh minh họa: Mai Anh/Vietnam+)

Các chính sách được đề xuất gồm miễn 100% thuế thu nhập doanh nghiệp, miễn tiền thuê đất đối với xưởng sản xuất thủ công mỹ nghệ, gốm cổ, dệt đan truyền thống tại vùng dân tộc thiểu số và miền núi; xây dựng quỹ vốn mồi có cơ chế chấp nhận rủi ro để hỗ trợ thanh niên dân tộc thiểu số khởi nghiệp sáng tạo ngay tại bản làng.

Đại biểu cũng đề nghị triển khai các tổ hợp sáng tạo trong hệ sinh thái bản làng, gắn với đặc trưng văn hóa của từng dân tộc tại những địa bàn trọng điểm. Dẫn kinh nghiệm từ Trung Quốc, Hàn Quốc và Nhật Bản về gắn bảo tồn di sản với phát triển kinh tế nông thôn, hỗ trợ khởi nghiệp từ văn hóa địa phương, truyền nghề và bảo vệ sản phẩm thủ công truyền thống, đại biểu cho rằng đây là những kinh nghiệm có thể nghiên cứu trong quá trình hoàn thiện chính sách.

Do dự án Luật có nhiều cơ chế tài chính đặc thù, phức tạp, tác động lớn đến ngân sách và liên quan đến nhiều luật chuyên ngành, đại biểu Nguyễn Lê Ngọc Linh đề nghị Quốc hội cho ý kiến tại kỳ họp này và chuyển sang xem xét, thông qua tại Kỳ họp thứ Ba. Việc dành thêm thời gian sẽ giúp cơ quan soạn thảo rà soát các cam kết quốc tế, hoàn thiện hạ tầng định giá sở hữu trí tuệ và chính sách phát triển văn hóa của đồng bào dân tộc thiểu số, bảo đảm chất lượng, tính công bằng và khả thi của Luật.

Đảm bảo nguồn lực trao truyền

Nếu ý kiến của đại biểu Chamaléa Thị Thủy và Nguyễn Lê Ngọc Linh tập trung vào mở rộng đối tượng hỗ trợ, bảo vệ quyền lợi cộng đồng khi khai thác di sản, thì đại biểu Phan Thị Thùy Linh (Đoàn đại biểu Quốc hội Thanh Hóa) đi sâu vào vấn đề có tính dài hạn: phải có nguồn lực ổn định để duy trì việc truyền nghề, trao truyền di sản qua các thế hệ.

Góp ý về trách nhiệm đầu tư trở lại cho việc truyền nghề tại Điều 11 và Điều 28 của dự thảo Luật, đại biểu dẫn câu chuyện Hát Xoan Phú Thọ. Năm 2011, UNESCO ghi danh Hát Xoan vào danh sách di sản cần bảo vệ khẩn cấp. Tại phường Xoan An Thái, nghệ nhân Nguyễn Thị Lịch đã kiên trì dạy lại từng bài hát cho lớp trẻ. Đến năm 2017, khi Hát Xoan được chuyển sang danh sách di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, Phú Thọ đã có 62 người kế tục đủ sức truyền dạy cho thế hệ sau.

Năm 2011, UNESCO ghi danh Hát Xoan vào danh sách di sản cần bảo vệ khẩn cấp. (Ảnh minh họa: Mai Anh/Vietnam+)

Từ thực tế này, đại biểu cho rằng, dù đã có chính sách hỗ trợ nghệ nhân và hoạt động truyền dạy, dự thảo Luật vẫn cần làm rõ nguồn lực ổn định để việc truyền nghề được duy trì lâu dài.

“Hôm nay Hát Xoan đã lên được sân khấu, đã được đưa vào các chương trình du lịch, nhưng sau các chương trình đó, phần nào từ nguồn thu ấy sẽ trở về lại với phường Xoan để nghệ nhân có thể mở lớp dạy cho những người hát tiếp theo?” đại biểu nêu vấn đề.

Trên cơ sở đó, đại biểu đề nghị cụ thể hóa tại Điều 11 cơ chế để địa phương có thể đặt hàng truyền nghề theo kế hoạch nhiều năm, hỗ trợ cả người dạy và người học ngay tại phường hát, làng nghề. Hiệu quả cần được đánh giá qua những bài hát, kỹ thuật mà người học thực sự làm chủ, được chính cộng đồng phường hát và làng nghề công nhận.

Đối với Điều 28, liên quan đến các dự án đề nghị hỗ trợ từ ngân sách nhà nước để trực tiếp khai thác thương mại một di sản văn hóa cụ thể, đại biểu đề nghị bổ sung quy định doanh nghiệp phải nộp thỏa thuận với cộng đồng chủ thể. Thỏa thuận cần xác định rõ phạm vi, hình thức khai thác và người đại diện do cộng đồng lựa chọn. Phần doanh thu dành cho việc truyền nghề cũng phải được quy định cụ thể về cách tính, người nhận và mục đích sử dụng để cộng đồng có thể giám sát.

Đặc biệt, với di sản có nguy cơ thất truyền, đại biểu cho rằng Nhà nước vẫn phải bảo đảm kinh phí bảo vệ, kể cả khi di sản chưa tạo ra doanh thu. Bởi việc bảo tồn không thể phụ thuộc hoàn toàn vào khả năng sinh lời của di sản.

Đại biểu Phan Thị Thùy Linh, Đoàn đại biểu Quốc hội Thanh Hóa. (Ảnh: TTXVN)

Đại biểu nhấn mạnh: “Bản sắc không chỉ cần được công nhận bằng một danh hiệu mà cần người giữ nó được sống bằng chính nghề của mình đang giữ.”

Nhắc lại những thử nghiệm sơn mài ở Trường Mỹ thuật Đông Dương năm xưa được nuôi dưỡng bằng niềm tin và thời gian, cũng như quá trình gìn giữ Hát Xoan nhờ sự kiên trì của những người truyền dạy, đại biểu cho rằng dự án Luật cần tiếp nối tinh thần ấy: tạo điều kiện để người sáng tạo được thử sức ngay cả khi chưa có sản phẩm hoàn chỉnh, người gìn giữ di sản có điều kiện tiếp tục thực hành, sáng tạo và truyền nghề.

Những ý kiến tại nghị trường cho thấy, yêu cầu hoàn thiện dự án Luật Phát triển công nghiệp văn hóa không chỉ là tạo thêm cơ chế đầu tư, ưu đãi hay mở rộng thị trường cho sản phẩm văn hóa, mà quan trọng hơn, các chính sách phải xác lập được mối quan hệ hài hòa giữa khai thác giá trị kinh tế và bảo vệ những chủ thể đã làm nên, gìn giữ giá trị ấy.

Di sản có thể tạo ra doanh thu, tri thức dân gian có thể trở thành chất liệu cho sản phẩm sáng tạo, nhưng giá trị đó chỉ có thể được duy trì bền vững khi cộng đồng được tôn trọng quyền quyết định, được chia sẻ lợi ích và có nguồn lực để tiếp tục trao truyền. Đó cũng là điều kiện để công nghiệp văn hóa phát triển trên nền tảng bản sắc./.