Khi thảm họa thành 'miếng mồi' trên mạng

Điều đáng nói, đây không phải hiện tượng cá biệt. Từ cháy nổ, tai nạn đến thiên tai, không ít hiện trường đã trở thành nơi săn hình ảnh, làm content (nội dung), khiến phản xạ cầm điện thoại dần lấn át phản xạ bảo vệ bản thân và tôn trọng người gặp nạn.

Hiện trường cứu nạn trở thành “phim trường”

Trên TikTok, Facebook Reels hay YouTube Shorts, những video ghi lại cảnh cháy nổ, tai nạn, lũ quét hay sạt lở thường có khả năng lan truyền rất nhanh. Thuật toán không phân biệt đâu là bi kịch, đâu là giải trí. Điều nó ưu tiên là những nội dung khiến người dùng dừng lại lâu hơn, bình luận nhiều hơn và chia sẻ nhiều hơn.

Chính cơ chế ấy đã vô tình tạo ra một hệ thống phần thưởng cho những hình ảnh gây sốc. Đó cũng là lý do ngày càng xuất hiện nhiều tài khoản chuyên săn hiện trường cháy nổ, tai nạn hay thiên tai. Bởi khi lượt xem có thể đổi thành người theo dõi, doanh thu quảng cáo hoặc hợp đồng thương mại sẽ tự động tìm đến. Nói cách khác, view càng cao, người làm nội dung càng dễ kiếm tiền.

Cộng đồng mạng hẳn chưa quên, đêm 12/9/2023, vụ cháy chung cư mini trên phố Khương Hạ (Hà Nội) khiến 56 người thiệt mạng. Trong khi lực lượng cứu hỏa và cứu nạn chạy đua với thời gian, khu vực bên ngoài hiện trường xuất hiện rất đông người dân đứng theo dõi, nhiều người dùng điện thoại ghi hình. Chỉ ít phút sau, hàng loạt video từ hiện trường đã xuất hiện trên Facebook, TikTok và các nền tảng mạng xã hội.

Tháng 9/2024, sau sự cố sập cầu Phong Châu (Phú Thọ), hình ảnh hiện trường cũng nhanh chóng phủ kín không gian mạng. Bên cạnh những thông tin phục vụ cảnh báo và tìm kiếm cứu nạn, không ít video được cắt dựng, gắn nhạc, đặt tiêu đề giật gân để thu hút người xem.

Mới đây, những ngày tháng 7/2026, câu chuyện lặp lại ở Lai Châu. Lần này, cơ quan chức năng phải phát đi khuyến cáo công khai: tuyệt đối không dừng lại để quay phim, chụp ảnh tại khu vực có nguy cơ sạt lở.

Việc ghi lại hiện trường để cung cấp thông tin cho cơ quan chức năng hoặc báo chí là cần thiết trong nhiều trường hợp. Nhưng câu chuyện sẽ thay đổi khi video được cắt dựng, thêm nhạc nền, chèn hiệu ứng, đặt tiêu đề kiểu “Khoảnh khắc kinh hoàng”, “Xem đến cuối”, “May mắn thoát chết trong gang tấc” để tối ưu hóa lượng xem. Lúc này thảm họa đã được hô biến thành một sản phẩm truyền thông.

Thời gian qua, không ít video quay cận cảnh nạn nhân tai nạn giao thông, người bị thương hoặc hiện trường cứu nạn đã vấp phải phản ứng gay gắt của dư luận vì xâm phạm quyền riêng tư và thiếu tôn trọng người gặp nạn. Nhưng vì lợi ích có vẻ quá dễ kiếm, việc làm nội dung bằng mọi giá không những không giảm đi, mà vẫn có xu hướng tăng lên.

Bất chấp nguy hiểm, nhiều người vẫn coi việc quay, chụp thiên tai như một “mỏ” tạo content

Ngay sau vụ sạt lở đất ở Lai Châu, cộng đồng mạng lại mất rất nhiều thời gian để mổ xẻ câu chuyện 5 cân thịt của một MC. Chuyện bắt đầu bằng việc một MC làm chương trình thực tế xin ở nhà người dân. Theo lời kể của chị MC “trong nhà họ không có cái gì, mình mới đưa tiền cho họ mua 5 cân thịt, họ mua về và nấu hết 5 cân thịt, trong một bữa luôn”. Rồi MC này nảy ra content “tư duy giàu nghèo bắt đầu từ việc tích trữ”. Ngay khi thông tin được chia sẻ, nhiều người đã phản ứng gay gắt trước cách nữ MC diễn giải câu chuyện của gia đình chủ nhà và biến nó thành chất liệu để xây dựng nội dung.

“Khi máy quay chỉ lựa chọn những chi tiết phục vụ kịch tính, lòng hiếu khách rất dễ bị diễn giải thành sự thiếu hiểu biết; còn sự tử tế của một gia đình nghèo lại trở thành minh họa cho một bài học đạo lý được áp đặt từ bên ngoài”, bình luận của tài khoản Lê Hoàng Anh đã nhận được hơn 1.000 lượt yêu thích và chia sẻ kèm hàng trăm phản biện về cách làm content “đi vào lòng đất” của MC.

Khi bi kịch trở thành tài nguyên

Trả lời phỏng vấn của phóng viên Tiền Phong về hệ lụy của những content bất chấp, TS xã hội học Đào Thu Hương nhận định, sẽ rất nguy hiểm nếu mọi biến cố đều được đánh giá trước hết bằng khả năng tạo lượt xem. Nếu một vụ cháy thu hút hàng triệu lượt xem, còn những thông tin hướng dẫn thoát hiểm chỉ được vài nghìn lượt tiếp cận, điều đó cho thấy sự chú ý của công chúng đang bị phân bổ theo cảm xúc nhiều hơn là theo giá trị. Đó chính là logic của nền kinh tế chú ý. Bi kịch càng dữ dội, hình ảnh càng gây sốc, video càng dễ lan truyền.

“Trong vòng xoáy ấy, nỗi đau của người khác rất dễ trở thành nguyên liệu để sản xuất nội dung. Theo thời gian, giới hạn đạo đức dần bị đẩy lùi, điều từng bị coi là phản cảm lại trở thành bình thường nếu nó đủ khả năng tạo tương tác. Hệ quả sẽ không chỉ dừng ở không gian mạng. Một bộ phận công chúng cũng dần thay đổi cách tiếp nhận các biến cố xã hội và người ta dần quen với việc tiêu thụ nỗi đau của người khác như một loại nội dung trên bảng tin mỗi ngày”, TS Đào Thu Hương phân tích.

Cơ quan chức năng khuyến cáo, khi phát hiện sạt lở, người dân cần lập tức rời khỏi khu vực nguy hiểm, tuyệt đối không dừng lại để quay phim, chụp ảnh

Bà Hương dẫn lại câu chuyện về vụ lật xe khách trên cao tốc vừa xảy ra khiến bốn người tử vong. Người dân địa phương đã phải lên tiếng mong các streamer đừng tiếp tục kéo đến quay phim, chụp ảnh để làm content. Bởi vì, mỗi ngày nhìn dòng người hiếu kỳ xuất hiện, ký ức về vụ tai nạn lại bị khơi dậy với các gia đình có người thân đã mất. Đó cũng là lý do vị chuyên gia này cho rằng, bên cạnh ý thức của người sáng tạo nội dung, cần xác lập những chuẩn mực rõ ràng về đạo đức và trách nhiệm khi ghi hình, phát tán các hình ảnh liên quan đến tai nạn, thiên tai hay nạn nhân.

Luật sư Nguyễn Linh (Đoàn Luật sư Hà Nội) chia sẻ: “Không ai phủ nhận giá trị của những hình ảnh do người dân ghi lại. Nhiều video đã giúp cơ quan chức năng xác định diễn biến thiên tai, hỗ trợ điều tra tai nạn hoặc cảnh báo cộng đồng. Nhưng quyền ghi hình không đồng nghĩa với khai thác nỗi đau của người khác để câu kéo tương tác. Báo chí chuyên nghiệp từ lâu đã đặt ra những chuẩn mực rất rõ về việc sử dụng hình ảnh nạn nhân, thi thể hay người đang trong trạng thái đau thương. Những giới hạn ấy tồn tại để bảo vệ phẩm giá con người. Không gian mạng cũng cần những giới hạn tương tự”.