Khi 'thuốc bổ' hóa độc dược: Sai lầm tàn phá gan của nhiều người Việt

Từ viên vitamin đến sản phẩm “giải độc”, thói quen dùng vô tội vạ đang âm thầm bào mòn lá gan. Ảnh: Iatropedia.

Mỗi sáng, không ít người bắt đầu ngày mới bằng một “combo” vitamin, viên bổ gan, collagen hay sản phẩm tăng đề kháng. Thói quen này được tin là giúp cơ thể khỏe hơn, ít bệnh hơn.

Dưới lớp vỏ bọc bổ sung và tự nhiên, lá gan đang bị quá tải khi phải gồng mình đào thải những hoạt chất mà người dùng lầm tưởng là vô hại.

Khi “thuốc bổ” hóa “độc dược”

Gan được ví như “nhà máy xử lý” của cơ thể, tiếp nhận và chuyển hóa tất cả từ thuốc, rượu, thảo dược đến vitamin, thực phẩm chức năng. Khi sử dụng quá nhiều loại cùng lúc, hoặc dùng liều cao kéo dài, gan buộc phải hoạt động quá tải. Hệ quả là tế bào gan bị tổn thương, men gan tăng, lâu dần có thể dẫn đến viêm gan, xơ gan, thậm chí suy gan.

Trong y học, tình trạng này được gọi là tổn thương gan do thuốc và thực phẩm bổ sung (DILI/HILI). Có hai cơ chế chính: độc tính phụ thuộc liều - dùng càng nhiều càng dễ gây hại, điển hình như vitamin A; và độc tính đặc ứng - xảy ra bất ngờ ở những người có cơ địa nhạy cảm, liên quan đến yếu tố di truyền và miễn dịch.

Không phải tất cả vitamin hay thực phẩm chức năng đều nguy hiểm, nhưng nhiều nghiên cứu đã ghi nhận một số nhóm liên quan đến các ca viêm gan nặng, thậm chí suy gan. Ảnh: Freepik.

Vitamin A là ví dụ điển hình. Đây là vitamin tan trong chất béo, được gan tích trữ lâu dài. Khi bổ sung liều cao kéo dài, lượng dự trữ vượt ngưỡng, gây độc cho tế bào gan và kích hoạt các tế bào hình sao (yếu tố thúc đẩy quá trình xơ hóa). Theo thời gian, mô gan trở nên cứng, dòng máu qua gan bị cản trở, dẫn đến xơ gan và tăng áp lực tĩnh mạch cửa.

Niacin (vitamin B3), khi dùng liều cao để điều trị rối loạn mỡ máu, cũng có thể gây hại. Quá trình chuyển hóa niacin khiến các “nhà máy năng lượng” trong tế bào gan bị rối loạn, làm giảm sản xuất ATP (Adenosine Triphosphate - Đơn vị tiền tệ năng lượng của tế bào). Khi thiếu năng lượng, tế bào gan chết đi theo cơ chế hoại tử hoặc chết theo chương trình, kéo theo phản ứng viêm lan rộng trong gan.

Những nhóm sản phẩm tiềm ẩn rủi ro

Thực tế, không ít người duy trì thói quen uống đa vitamin buổi sáng, thêm viên “giải độc gan” vào buổi trưa, collagen buổi chiều, viên ngủ ngon buổi tối, thậm chí kết hợp sản phẩm giảm cân hoặc tăng cơ.

Mỗi loại chứa hàng chục hoạt chất, phần lớn đều đi qua gan. Hệ enzyme Cytochrome P450 phải xử lý tất cả cùng lúc. Khi các sản phẩm tương tác, có chất làm chậm thải trừ khiến hoạt chất tích tụ, có chất lại thúc đẩy sinh ra các gốc tự do gây tổn thương tế bào. Sự chồng chéo này khiến nguy cơ độc tính tăng cao.

Đáng lo ngại hơn, nhiều sản phẩm quảng cáo “công thức độc quyền” nhưng không công bố rõ liều lượng từng thành phần. Điều này khiến việc đánh giá nguy cơ trở nên khó khăn, còn gan phải xử lý một “hỗn hợp hóa học” không rõ nồng độ.

Không phải tất cả vitamin hay thực phẩm chức năng đều nguy hiểm, nhưng nhiều nghiên cứu đã ghi nhận một số nhóm liên quan đến các ca viêm gan nặng, thậm chí suy gan.

Chiết xuất trà xanh cô đặc (GTE) trong các sản phẩm giảm cân là một ví dụ. Hoạt chất EGCG ở nồng độ cao có thể gây độc tế bào gan, làm tăng men gan, thậm chí dẫn đến suy gan. Nguy cơ càng lớn khi dùng lúc đói - thời điểm cơ thể hấp thu mạnh hơn.

Các sản phẩm tăng cơ, đốt mỡ trên thị trường thể hình cũng tiềm ẩn nguy cơ. Một số có thể chứa steroid đồng hóa mà không ghi trên nhãn, gây ứ mật - tình trạng muối mật không được đào thải, tích tụ trong gan, dẫn đến vàng da, ngứa dữ dội.

Ngoài ra, các sản phẩm “detox”, “thanh lọc cơ thể” thường chứa hỗn hợp thảo dược. Dù được gắn mác “tự nhiên”, nhiều thành phần trong đó đã được ghi nhận có thể gây viêm gan, hoại tử tế bào gan hoặc phản ứng quá mẫn khi dùng kéo dài.

Đặc biệt, các vitamin tan trong chất béo như A, D, E, K có xu hướng tích lũy trong gan và mô mỡ. Khi lạm dụng, vitamin A có thể gây xơ gan, vitamin D gây tăng canxi máu, còn vitamin E liều cao làm tăng nguy cơ chảy máu.

Điều đáng lo ngại là phần lớn tổn thương gan do vitamin và thực phẩm chức năng không có biểu hiện rõ ràng ở giai đoạn đầu. Người dùng vẫn cảm thấy bình thường cho đến khi xét nghiệm phát hiện men gan tăng.

Khi tế bào gan bị tổn thương, các enzyme như ALT, AST sẽ tăng trong máu. Mức tăng càng cao, mức độ tổn thương càng nặng. Ở giai đoạn muộn hơn, người bệnh có thể xuất hiện vàng da, vàng mắt, nước tiểu sẫm màu, ngứa kéo dài hoặc rối loạn tiêu hóa.

Bác sĩ Nguyễn Huy Hoàng, Hội Y học dưới nước và oxy cao áp Việt Nam. Ảnh: BSCC.

Không phải ai cũng cần bổ sung

Nhiều chiến dịch quảng cáo khiến không ít người tin rằng ai cũng cần uống vitamin để tăng đề kháng. Tuy nhiên, các khuyến nghị dinh dưỡng đều nhấn mạnh rằng chế độ ăn đa dạng mới là nguồn cung cấp vitamin an toàn và hiệu quả nhất.

Một số nhóm thực sự cần bổ sung như phụ nữ mang thai, người cao tuổi, người có bệnh lý kém hấp thu hoặc sau phẫu thuật. Ngược lại, với người khỏe mạnh, việc tự ý dùng vitamin liều cao kéo dài là không cần thiết và tiềm ẩn nguy cơ.

Khi phát hiện men gan tăng liên quan đến việc dùng thực phẩm chức năng, bước quan trọng nhất là ngừng ngay các sản phẩm đang sử dụng. Trong nhiều trường hợp, gan có thể tự phục hồi nếu được phát hiện sớm.

Người bệnh cần cung cấp đầy đủ thông tin về các loại đã dùng để bác sĩ đánh giá và loại trừ các nguyên nhân khác. Hiện chưa có thuốc đặc hiệu cho đa số trường hợp, việc điều trị chủ yếu là theo dõi và hỗ trợ.

Các chuyên gia khuyến cáo để bảo vệ lá gan, nên ưu tiên chế độ ăn cân bằng, hạn chế rượu bia, không lạm dụng thực phẩm chức năng và chỉ sử dụng khi có chỉ định y tế rõ ràng.