Khi trẻ em trở thành người sáng tạo nội dung số: Ai bảo vệ quyền và lợi ích của các em?

Khi trẻ em trở thành những nhân vật thu hút hàng triệu lượt xem

Cùng với sự phát triển của công nghệ số, việc trẻ em xuất hiện trên các nền tảng mạng xã hội như TikTok, YouTube hay Facebook đã trở nên khá phổ biến. Không khó để bắt gặp những video ghi lại cảnh trẻ em biểu diễn nghệ thuật, giới thiệu sản phẩm, chia sẻ kỹ năng hoặc tham gia các hoạt động giải trí cùng gia đình. Một số kênh có sự tham gia của trẻ em thu hút lượng người theo dõi lớn, từ đó mở ra cơ hội hợp tác quảng cáo, giới thiệu sản phẩm và tạo ra nguồn thu nhập.

Ở góc độ tích cực, hoạt động sáng tạo nội dung số có thể giúp trẻ em phát triển năng khiếu, khả năng giao tiếp, tư duy sáng tạo và các kỹ năng cần thiết trong thời đại công nghệ. Đây cũng là một hình thức để trẻ thể hiện quan điểm, sở thích và tham gia đời sống xã hội. Tuy nhiên, khi nội dung có sự tham gia của trẻ em không còn đơn thuần nhằm mục đích học tập, giải trí mà trở thành hoạt động mang lại lợi ích kinh tế, những vấn đề pháp lý mới bắt đầu xuất hiện. Chẳng hạn, một đứa trẻ có thể thường xuyên xuất hiện trong các video do cha mẹ sản xuất, tham gia quảng cáo sản phẩm hoặc thực hiện các hoạt động theo kịch bản nhằm thu hút người xem. Khi đó, hình ảnh, khả năng biểu diễn và thời gian của trẻ có thể trở thành những yếu tố trực tiếp góp phần tạo ra doanh thu cho kênh mạng xã hội.

Vấn đề đặt ra là liệu trẻ có thực sự mong muốn tham gia những hoạt động đó hay không? Việc sản xuất nội dung có ảnh hưởng đến học tập, nghỉ ngơi và sự phát triển của trẻ? Đặc biệt, khi hoạt động có phát sinh thu nhập, quyền lợi kinh tế của trẻ được xác định và bảo vệ như thế nào? Cần khẳng định rằng không phải mọi hoạt động sáng tạo nội dung có sự tham gia của trẻ em đều là hoạt động lao động hoặc hành vi bóc lột. Việc trẻ tự nguyện chia sẻ kiến thức, thể hiện năng khiếu hay tham gia những video gia đình phù hợp với độ tuổi là điều cần được tôn trọng và khuyến khích.

Tuy nhiên, ranh giới giữa việc tạo điều kiện cho trẻ phát triển năng khiếu với việc khai thác hình ảnh, sức lao động của trẻ vì mục đích thương mại đôi khi rất mong manh. Đặc biệt, khi người lớn đồng thời là người quản lý kênh, quyết định nội dung và hưởng lợi từ hoạt động kinh doanh, nguy cơ xung đột giữa lợi ích kinh tế và lợi ích tốt nhất của trẻ em có thể phát sinh.

Do đó, bảo vệ trẻ em trong môi trường số không chỉ là ngăn chặn những nội dung độc hại mà còn cần bảo đảm rằng chính hoạt động sáng tạo nội dung không trở thành nguyên nhân xâm phạm quyền và lợi ích hợp pháp của các em.

Cha mẹ có quyền quyết định đến đâu đối với hình ảnh của con?

Một trong những vấn đề pháp lý đáng quan tâm khi trẻ em tham gia sáng tạo nội dung số là quyền đối với hình ảnh và đời sống riêng tư.

Theo Điều 21 Luật Trẻ em năm 2016, trẻ em có quyền bất khả xâm phạm về đời sống riêng tư, bí mật cá nhân và bí mật gia đình vì lợi ích tốt nhất của mình; đồng thời được pháp luật bảo vệ danh dự, nhân phẩm, uy tín và các thông tin riêng tư khác.

Đặc biệt, khoản 11 Điều 6 Luật Trẻ em năm 2016 nghiêm cấm việc công bố, tiết lộ thông tin về đời sống riêng tư, bí mật cá nhân của trẻ em mà không được sự đồng ý của trẻ em từ đủ 7 tuổi trở lên và của cha, mẹ, người giám hộ.

Bên cạnh đó, khoản 1 Điều 32 Bộ luật Dân sự năm 2015 ghi nhận cá nhân có quyền đối với hình ảnh của mình; việc sử dụng hình ảnh của cá nhân về nguyên tắc phải được người đó đồng ý, trừ những trường hợp pháp luật cho phép.

Như vậy, mặc dù cha mẹ có trách nhiệm chăm sóc, giáo dục và đại diện cho con chưa thành niên theo quy định pháp luật, điều đó không đồng nghĩa với việc cha mẹ có thể tùy ý công khai hoặc khai thác mọi hình ảnh, thông tin riêng tư của con. Đáng chú ý, Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân năm 2025, có hiệu lực từ ngày 1/1/2026, tiếp tục củng cố cơ sở pháp lý bảo vệ thông tin của trẻ em. Khoản 2 Điều 24 của Luật quy định việc xử lý dữ liệu cá nhân nhằm công bố, tiết lộ thông tin về đời sống riêng tư, bí mật cá nhân của trẻ em từ đủ 7 tuổi trở lên phải có sự đồng ý của trẻ em và người đại diện theo pháp luật.

Quy định này cho thấy trẻ em không chỉ là đối tượng được người lớn chăm sóc, bảo vệ mà còn là chủ thể có quyền được thể hiện ý kiến đối với những vấn đề trực tiếp liên quan đến mình. Trên thực tế, những nội dung tưởng chừng vô hại như video ghi lại cảnh trẻ bị cha mẹ trách phạt, kết quả học tập không tốt, tình trạng sức khỏe hoặc những khoảnh khắc riêng tư có thể ảnh hưởng đến tâm lý, danh dự của trẻ khi được công khai trên mạng xã hội.

Đặc biệt, một nội dung được đăng tải hôm nay có thể tiếp tục tồn tại, bị sao chép và lan truyền trong nhiều năm sau đó, kể cả khi trẻ đã trưởng thành và không còn mong muốn những hình ảnh ấy xuất hiện trên Internet.

Vì vậy, sự đồng ý của trẻ cần được xem xét một cách thực chất, phù hợp với độ tuổi và khả năng nhận thức. Ngay cả khi trẻ đồng ý xuất hiện trong video, cha mẹ vẫn phải cân nhắc liệu nội dung đó có thực sự phù hợp với lợi ích tốt nhất của con hay không. Điều quan trọng không phải chỉ là cha mẹ có quyền đăng tải hình ảnh của con đến đâu, mà còn là cách thức thực hiện quyền ấy có bảo đảm tôn trọng nhân phẩm, đời sống riêng tư và sự phát triển lâu dài của trẻ hay không.

Khi trẻ em tạo ra thu nhập, ai bảo vệ quyền lợi kinh tế của các em?

Bên cạnh quyền riêng tư, quyền lợi kinh tế của trẻ em khi tham gia sáng tạo nội dung số là vấn đề cần được quan tâm đúng mức.

Khoản 1 Điều 32 Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định việc sử dụng hình ảnh của người khác vì mục đích thương mại phải trả thù lao cho người có hình ảnh, trừ trường hợp các bên có thỏa thuận khác. Quy định này có ý nghĩa quan trọng trong bối cảnh hình ảnh của trẻ em ngày càng được sử dụng để quảng cáo, giới thiệu sản phẩm và thực hiện các hoạt động kinh doanh trên môi trường số.

Chẳng hạn, khi một doanh nghiệp sử dụng hình ảnh của trẻ em trong video quảng cáo sản phẩm, việc khai thác hình ảnh phải tuân thủ các quy định về quyền đối với hình ảnh và quyền lợi hợp pháp của người có hình ảnh. Nếu phát sinh khoản thù lao thuộc quyền của trẻ, quyền lợi ấy cần được bảo vệ theo quy định pháp luật.

Tuy nhiên, cần phân biệt giữa thù lao từ việc sử dụng hình ảnh với doanh thu chung của một kênh mạng xã hội. Không thể mặc nhiên khẳng định toàn bộ doanh thu của kênh có trẻ em tham gia đều thuộc sở hữu của trẻ. Việc xác định quyền lợi kinh tế phải căn cứ vào bản chất hoạt động, quan hệ hợp đồng và các quy định pháp luật có liên quan.

Điều 20 Luật Trẻ em năm 2016 ghi nhận trẻ em có quyền sở hữu, thừa kế và các quyền khác đối với tài sản theo quy định của pháp luật. Bởi vậy, trong trường hợp trẻ có quyền sở hữu đối với khoản thù lao, thu nhập hoặc tài sản được hình thành từ hoạt động sáng tạo nội dung, các quyền này phải được tôn trọng và bảo vệ.

Đặc biệt, khi hoạt động sáng tạo nội dung mang bản chất của quan hệ lao động, các quy định về bảo vệ người lao động chưa thành niên cũng cần được xem xét áp dụng.

Theo Điều 143 và Điều 144 Bộ luật Lao động năm 2019, việc sử dụng lao động chưa thành niên phải phù hợp với sức khỏe, nhằm bảo đảm sự phát triển thể lực, trí lực và nhân cách; đồng thời người sử dụng lao động có trách nhiệm quan tâm, tạo điều kiện để người lao động chưa thành niên được học tập.

Đối với người chưa đủ 15 tuổi, Điều 145 Bộ luật Lao động năm 2019 đặt ra những điều kiện đặc biệt khi sử dụng lao động. Khoản 1 Điều 146 quy định thời giờ làm việc của người chưa đủ 15 tuổi không được quá 4 giờ trong một ngày và 20 giờ trong một tuần; không được làm thêm giờ hoặc làm việc vào ban đêm.

Tất nhiên, không thể áp dụng một cách máy móc các quy định về quan hệ lao động đối với mọi hoạt động quay video hoặc sáng tạo nội dung của trẻ em. Tuy nhiên, nếu trẻ thường xuyên thực hiện công việc theo sự tổ chức, quản lý của chủ thể khác, có sự thỏa thuận về việc làm, trả công hoặc những yếu tố thể hiện bản chất quan hệ lao động, cần xem xét áp dụng các quy định pháp luật tương ứng để bảo vệ trẻ.

Nhìn từ kinh nghiệm quốc tế, vấn đề này đã nhận được sự quan tâm của một số quốc gia. Tại Pháp, Luật số 2020-1266 ngày 19/10/2020 được ban hành nhằm điều chỉnh hoạt động khai thác thương mại hình ảnh của trẻ em dưới 16 tuổi trên các nền tảng trực tuyến. Pháp luật nước này thiết lập cơ chế bảo vệ thu nhập của trẻ em tham gia các hoạt động thuộc phạm vi điều chỉnh, trong đó có việc gửi giữ khoản tiền theo quy định để bảo đảm quyền lợi của trẻ khi trưởng thành.

Cách tiếp cận này cho thấy việc bảo vệ trẻ em trong hoạt động sáng tạo nội dung số không chỉ giới hạn ở quyền riêng tư hay an toàn thông tin mà còn cần chú trọng đến quyền tài sản và lợi ích kinh tế của các em.

Đối với Việt Nam, các quy định về quyền đối với hình ảnh, quyền tài sản và lao động chưa thành niên đã tạo ra cơ sở pháp lý quan trọng. Tuy nhiên, thực tiễn phát triển của hoạt động sáng tạo nội dung số có yếu tố thương mại đặt ra yêu cầu tiếp tục nghiên cứu cơ chế bảo vệ thu nhập của trẻ em, đặc biệt khi kênh nội dung do cha mẹ hoặc người thân trực tiếp quản lý.

Việc minh bạch khoản thu, xác định quyền lợi kinh tế của trẻ và ngăn ngừa nguy cơ xung đột lợi ích giữa trẻ với người đại diện là những vấn đề cần được quan tâm trong quá trình thực thi và hoàn thiện pháp luật.

Bảo vệ trẻ em trong môi trường số không chỉ là trách nhiệm của gia đình

Khi trẻ em tham gia hoạt động sáng tạo nội dung số, trách nhiệm bảo vệ không chỉ thuộc về cha mẹ mà còn liên quan đến các nền tảng mạng xã hội, doanh nghiệp hợp tác thương mại và cơ quan quản lý nhà nước.

Theo Điều 54 Luật Trẻ em năm 2016, các cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan phải thực hiện trách nhiệm bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng. Trong đó, cha mẹ, giáo viên và người chăm sóc trẻ em có trách nhiệm hướng dẫn kiến thức, kỹ năng để trẻ biết tự bảo vệ mình. Các chủ thể quản lý, cung cấp sản phẩm, dịch vụ thông tin, truyền thông và tổ chức hoạt động trên môi trường mạng có trách nhiệm thực hiện các biện pháp bảo đảm an toàn và bí mật đời sống riêng tư cho trẻ em theo quy định pháp luật.

Đáng chú ý, khoản 3 Điều 27 Nghị định số 147/2024/NĐ-CP quy định trường hợp người sử dụng dịch vụ mạng xã hội là trẻ em dưới 16 tuổi thì cha mẹ hoặc người giám hộ theo pháp luật dân sự đăng ký tài khoản bằng thông tin của mình và có trách nhiệm giám sát, quản lý nội dung trẻ em truy cập, đăng tải và chia sẻ trên mạng xã hội. Quy định này cho thấy trách nhiệm của cha mẹ không dừng lại ở việc kiểm soát những thông tin trẻ tiếp nhận mà còn bao gồm việc giám sát nội dung do trẻ đăng tải, chia sẻ.

Tuy nhiên, đối với những kênh nội dung mang tính thương mại, sự giám sát của cha mẹ có thể chưa đủ để bảo đảm toàn diện quyền lợi của trẻ. Đặc biệt, khi cha mẹ đồng thời là người quyết định nội dung sản xuất, quản lý hoạt động kinh doanh và hưởng lợi từ doanh thu, nguy cơ xung đột lợi ích có thể xuất hiện.

Vì vậy, gia đình cần đặt lợi ích tốt nhất của trẻ lên trên mục tiêu gia tăng lượt xem hoặc lợi nhuận. Cha mẹ nên trao đổi với con trước khi đăng tải nội dung, hạn chế công khai thông tin riêng tư và tuyệt đối tránh việc ép buộc trẻ thực hiện những hoạt động vượt quá khả năng, ảnh hưởng đến sức khỏe, học tập và đời sống tinh thần.

Đối với các nền tảng mạng xã hội, cần thực hiện đầy đủ nghĩa vụ pháp lý về bảo vệ trẻ em, đồng thời tăng cường những công cụ giúp kiểm soát quyền riêng tư, tiếp nhận phản ánh và xử lý nội dung xâm phạm quyền trẻ em. Các doanh nghiệp, nhãn hàng hợp tác quảng cáo có sự tham gia của trẻ cũng phải tuân thủ các quy định pháp luật có liên quan đến quảng cáo, quyền đối với hình ảnh, dữ liệu cá nhân và việc sử dụng lao động chưa thành niên trong những trường hợp thuộc phạm vi điều chỉnh.

Về phía cơ quan quản lý nhà nước, bên cạnh việc tăng cường phổ biến và thực thi các quy định hiện hành, cần tiếp tục nhận diện những hình thức khai thác trẻ em mới có thể phát sinh trong hoạt động kinh tế số, từ đó nghiên cứu các biện pháp quản lý và bảo vệ phù hợp.

Để sự sáng tạo không trở thành gánh nặng đối với trẻ em

Không thể phủ nhận môi trường số đang mở ra những cơ hội mới để trẻ em phát triển năng lực, thể hiện bản thân và tham gia các hoạt động sáng tạo. Vì vậy, bảo vệ trẻ em không có nghĩa là hạn chế các em tiếp cận những cơ hội này, mà cần tạo điều kiện để trẻ được tham gia trong một môi trường an toàn, lành mạnh và phù hợp với độ tuổi.

Trước hết, cần thay đổi cách nhìn nhận về việc trẻ em tham gia sáng tạo nội dung số. Trẻ không nên chỉ được xem là nhân vật thu hút người xem hoặc yếu tố tạo ra doanh thu, mà trước hết phải được tôn trọng với tư cách là chủ thể của các quyền nhân thân và quyền tài sản được pháp luật ghi nhận.

Cha mẹ cần quan tâm đến nguyện vọng, sức khỏe, việc học tập và thời gian nghỉ ngơi của trẻ. Việc tham gia quay video, quảng cáo hoặc biểu diễn phải phù hợp với sự phát triển của các em, không tạo áp lực về thành tích hay buộc trẻ liên tục xuất hiện trước công chúng. Đối với các hoạt động có phát sinh thu nhập, cần minh bạch trong việc quản lý và sử dụng những khoản tiền thuộc quyền của trẻ, bảo đảm lợi ích kinh tế có được từ hoạt động sáng tạo nội dung được xem xét trên cơ sở quyền và lợi ích hợp pháp của chính các em.

Bên cạnh đó, cần trang bị cho trẻ kiến thức về quyền đối với hình ảnh, quyền riêng tư và an toàn thông tin. Trẻ em cần biết rằng các em có quyền bày tỏ ý kiến về việc sử dụng hình ảnh của mình, được tôn trọng nguyện vọng phù hợp với độ tuổi và có thể tìm kiếm sự hỗ trợ khi quyền lợi bị xâm phạm.

Về lâu dài, cùng với việc thực thi các quy định hiện hành, cần tiếp tục nghiên cứu hoàn thiện cơ chế pháp lý bảo vệ trẻ em trong hoạt động sáng tạo nội dung số có yếu tố thương mại. Trong đó, việc xác định quyền lợi kinh tế, trách nhiệm của người đại diện và nghĩa vụ của các chủ thể khai thác nội dung cần được đặc biệt quan tâm.

Sự phát triển của công nghệ có thể tạo ra những cơ hội sáng tạo và những giá trị kinh tế mới. Nhưng dù trở thành người có hàng triệu lượt theo dõi hay góp mặt trong những nội dung mang lại doanh thu lớn, trẻ em trước hết vẫn là những chủ thể có quyền được bảo vệ, được học tập, vui chơi và phát triển toàn diện.

Giá trị của một đứa trẻ không thể được đo bằng lượt xem hay doanh thu mà em mang lại. Và sự thành công của một nội dung số chỉ thực sự có ý nghĩa khi quyền, lợi ích và tuổi thơ của trẻ em được tôn trọng, bảo vệ./.