Khi tuân thủ pháp luật trở thành nhu cầu tự thân

Một xã hội văn minh không chỉ được đo bằng sự đầy đủ của các quy định pháp luật, mà còn ở cách mỗi người tự giác sống và ứng xử theo những điều đúng đắn. Khi văn hóa bồi đắp lòng tự trọng, trách nhiệm và niềm tin vào công lý, còn pháp luật bảo vệ sự công bằng và phẩm giá con người, tinh thần thượng tôn pháp luật sẽ từng bước trở thành nếp sống tự nhiên của cộng đồng. Đây cũng là yêu cầu đặt ra trong quá trình xây dựng Nhà nước pháp quyền và kiến tạo xã hội kỷ cương, an toàn, văn minh, phát triển bền vững.

Pháp luật thực sự đi vào cuộc sống tuân thủ pháp luật trở thành nhu cầu tự giác

Nghị quyết số 66-NQ/TW của Bộ Chính trị về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới đã nêu rõ quan điểm chỉ đạo, nâng cao hiệu quả thi hành pháp luật, tập trung xây dựng văn hóa tuân thủ pháp luật, bảo đảm thượng tôn Hiến pháp và pháp luật, gắn kết chặt chẽ giữa xây dựng và thi hành pháp luật. Nhằm tạo đột phá trong công tác thi hành pháp luật; gắn kết chặt chẽ giữa xây dựng và thi hành pháp luật, Nghị quyết nêu rõ nhiệm vụ, giải pháp tập trung xây dựng văn hóa tuân thủ pháp luật, bảo đảm thượng tôn Hiến pháp và pháp luật trở thành chuẩn mực ứng xử của mọi chủ thể trong xã hội.

Yêu cầu này tiếp tục được đặt trong mối quan hệ chặt chẽ với việc xây dựng một xã hội có kỷ cương, trật tự và nền tảng đạo đức vững chắc. Nghị quyết số 18-NQ/TW ngày 28/7/2026 của Hội nghị lần thứ Ba, Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV về xây dựng xã hội kỷ cương, an toàn, văn minh, hài hòa, phát triển cũng nêu rõ quan điểm chỉ đạo “kết hợp chặt chẽ giữa pháp quyền, đạo đức và niềm tin xã hội, giữa “xây” và “chống”, giữa giáo dục, thuyết phục với kỷ luật, kỷ cương và thượng tôn pháp luật; từng bước hình thành “trật tự tự thân” của xã hội, nơi người dân tự giác điều chỉnh hành vi trên cơ sở pháp luật, đạo đức, văn hóa, trách nhiệm xã hội và khát vọng xây dựng đất nước giàu mạnh, hùng cường.

GS.TS Lê Minh Tâm.

GS.TS Lê Minh Tâm.

Nghị quyết xác định mục tiêu đến năm 2030, văn hóa thượng tôn pháp luật trở thành chuẩn mực ứng xử trong xã hội; tầm nhìn đến năm 2045, pháp luật, đạo đức, văn hóa, trách nhiệm công dân, ý thức cộng đồng trở thành nền tảng điều chỉnh hành vi của mọi người dân; “trật tự tự thân” của xã hội được hình thành vững chắc. Nghị quyết cũng xác định giải pháp “từng bước xây dựng xã hội mà kỷ cương được giữ vững bằng ý thức tự giác và việc tuân thủ pháp luật trở thành nhu cầu tự thân, nếp sống văn hóa và trách nhiệm của mỗi người dân”.

Theo GS.TS Lê Minh Tâm, nguyên Hiệu trưởng Trường Đại học Luật Hà Nội, trong thời kỳ đổi mới, công tác xây dựng và thi hành pháp luật ở nước ta đã đạt nhiều kết quả quan trọng. Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy, hiệu lực, hiệu quả pháp luật còn phụ thuộc rất lớn vào nhận thức, niềm tin và cách thức ứng xử của các chủ thể trong quá trình thực hiện pháp luật. “Nói cách khác, pháp luật chỉ thực sự đi vào cuộc sống khi tôn trọng và tuân thủ pháp luật trở thành nhu cầu tự giác, thói quen và lối sống của các chủ thể trong đời sống xã hội. Vì vậy, yêu cầu xây dựng ý thức và lối sống thượng tôn Hiến pháp và pháp luật đã được đặt ra rõ nét trong các chủ trương lớn của Đảng và Nhà nước”, GS.TS Lê Minh Tâm nhấn mạnh.

Thước đo của Nhà nước pháp quyền

Nhìn nhận từ góc độ lý luận, GS.TS Lê Minh Tâm cho rằng, ý thức thượng tôn Hiến pháp và pháp luật là trạng thái phát triển cao của ý thức pháp luật, bao gồm sự hiểu biết, nhận thức về giá trị pháp quyền, tình cảm, niềm tin, ý chí và thái độ đối với pháp luật, trong đó niềm tin pháp luật có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Khi chủ thể tin rằng pháp luật phản ánh đúng đắn những giá trị chung, được thực hiện nghiêm túc, bình đẳng và công bằng thì việc tuân thủ không còn chỉ xuất phát từ sự e ngại chế tài mà dần trở thành một lựa chọn tự giác.

“Muốn tạo bước đột phá trong thi hành pháp luật, cần có sự tác động đồng thời từ hai phía. Nhà nước phải tiếp tục hoàn thiện pháp luật, nâng cao hiệu quả tổ chức thi hành và xây dựng đội ngũ cán bộ có trình độ, văn hóa pháp luật cao. Đồng thời, các chủ thể xã hội phải được nâng cao tri thức, năng lực nhận thức và niềm tin pháp luật để tự giác lựa chọn hành vi phù hợp. Hai quá trình này phải gặp nhau ở một điểm pháp luật được thực hiện công bằng, nghiêm minh, hiệu quả, ý thức và sự tuân thủ pháp luật ngày càng trở thành nhu cầu tự thân của chủ thể”, GS.TS Lê Minh Tâm nêu rõ.

TS Nguyễn Sĩ Dũng.

TS Nguyễn Sĩ Dũng.

Thực tế cho thấy, không thể yêu cầu người dân tự giác tuân thủ pháp luật nếu bản thân hệ thống pháp luật thiếu tính minh bạch, khả thi hoặc việc thực thi chưa bảo đảm công bằng. Niềm tin pháp luật không tự nhiên hình thành mà được bồi đắp từ chính trải nghiệm của người dân trong quá trình tiếp cận, thực hiện và thụ hưởng sự bảo vệ của pháp luật. Khi quyền và lợi ích hợp pháp được tôn trọng, các quy định được áp dụng bình đẳng, vi phạm được xử lý nghiêm minh, người dân sẽ có thêm cơ sở để tin tưởng và tự nguyện tuân thủ.

Dẫn câu chuyện một người dừng xe trước đèn đỏ giữa đêm khuya, khi đường hoàn toàn vắng và không có cảnh sát, TS Nguyễn Sĩ Dũng - nguyên Phó Chủ nhiệm Văn phòng Quốc hội nhận định, nếu người đó dừng lại chỉ vì sợ bị xử phạt thì đó là sức mạnh của chế tài. Còn nếu vì hiểu vượt đèn đỏ có thể gây nguy hiểm cho người khác, đó là ý thức pháp luật. “Nhưng nếu việc dừng lại đã trở thành một phản xạ tự nhiên, bởi người ấy tin rằng quy tắc chung cần được tôn trọng dù có người giám sát hay không, thì pháp luật đã đi xa hơn một mệnh lệnh của Nhà nước. Pháp luật đã trở thành văn hóa. Đó cũng là một trong những thước đo ý nghĩa nhất của Nhà nước pháp quyền”, TS Nguyễn Sĩ Dũng nhấn mạnh.

Vẫn theo TS Nguyễn Sĩ Dũng, không một Nhà nước nào có thể đặt một cảnh sát ở mọi ngã tư, một thanh tra trong mọi doanh nghiệp hay một cơ quan giám sát bên cạnh mỗi công chức. Pháp luật chỉ có sức mạnh bền vững khi phần lớn con người tự nguyện tuân thủ ngay cả khi không có ai đứng canh. Bởi vậy, xây dựng Nhà nước pháp quyền cũng chính là quá trình xây dựng văn hóa thượng tôn pháp luật, làm cho tôn trọng Hiến pháp và pháp luật không chỉ là nghĩa vụ pháp lý mà từng bước trở thành một giá trị xã hội, một chuẩn mực ứng xử và cuối cùng là một cách sống.

TS Nguyễn Sĩ Dũng cho rằng, quá trình hình thành văn hóa pháp luật qua 3 nấc thang, từ biết luật đến tuân thủ luật và thượng tôn pháp luật. Trong đó, thượng tôn pháp luật ở nấc thang cao nhất, đó là khi con người tôn trọng quy tắc chung không chỉ vì sức mạnh cưỡng chế đứng phía sau nó, mà vì tin rằng sống theo những quy tắc chung công bằng là cần thiết để bảo vệ chính mình và những người khác. “Từ cưỡng chế bên ngoài đến tự giác bên trong chính là bước chuyển quan trọng nhất từ pháp luật sang văn hóa”, TS Nguyễn Sĩ Dũng chỉ ra.

Xây dựng xã hội thượng tôn pháp luật từ những lựa chọn ứng xử nhỏ nhất

TS Lê Trung Kiên, Viện Hồ Chí Minh và các lãnh tụ của Đảng, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh nhìn nhận, văn hóa thượng tôn pháp luật không dừng lại ở việc tuân thủ một cách thụ động, hay bắt buộc, do sợ chế tài cưỡng chế hay sự giám sát của lực lượng chức năng. Bản chất sâu xa của văn hóa pháp lý là sự chuyển hóa quy định pháp luật thành nhu cầu nội tại, thói quen tự giác và chuẩn mực đạo đức tự thân của mỗi con người…

TS Lê Trung Kiên.

TS Lê Trung Kiên.

TS Lê Trung Kiên cho rằng, thượng tôn pháp luật chỉ thực sự trở thành văn hóa khi nó chuyển hóa thành nhu cầu nội tại, lòng tự trọng và nếp sống tự giác hằng ngày, khi con người biết dừng lại trước đèn đỏ lúc đêm vắng không có công an hay camera; biết tôn trọng bản quyền, bảo vệ đời tư người khác trên không gian số; và biết ứng xử bằng sự thượng tôn công lý thay vì thói quen dùng bạo lực hay “quan hệ”. “Một quốc gia muốn vươn mình mạnh mẽ và phát triển bền vững thì bộ máy thể chế phải minh bạch, nghiêm minh, nhưng quan trọng hơn là nền tảng xã hội phải vững chắc bởi những công dân có lòng tự trọng và ý thức tôn trọng pháp luật”, TS Lê Trung Kiên nêu quan điểm.

Vẫn theo TS Lê Trung Kiên, xây dựng một xã hội thượng tôn pháp luật là hành trình dài lâu, bắt đầu từ những lựa chọn ứng xử nhỏ nhất dưới mỗi mái nhà. Do đó, sự kết hợp giữa gia đình - nhà trường - xã hội phải trở thành một kiềng ba chân với mối liên kết chặt chẽ, biện chứng, vững chắc. Trong đó, gia đình đóng vai trò gốc trong việc định hình nhân cách, nếp sống, nhà trường trang bị tri thức và ý thức công dân và xã hội là môi trường kiểm chứng, tạo dựng không gian pháp lý minh bạch, nghiêm minh, góp phần cho mỗi thế hệ được rèn luyện, làm việc theo Hiến pháp và pháp luật. Sự phối hợp đồng bộ giữa ba môi trường này sẽ giúp thế hệ trẻ không chỉ “biết luật” mà còn “sống theo pháp luật”, tạo nên nguồn nhân lực có đủ đức, tài, kỷ cương và khát vọng cống hiến cho đất nước.

Minh Ngọc

Nguồn Pháp Luật VN: https://baophapluat.vn/khi-tuan-thu-phap-luat-tro-thanh-nhu-cau-tu-than.html