Khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số là 'động lực chính': Bước đột phá chiến lược đưa đất nước vươn mình

“Tinh thần đổi mới sáng tạo đang lên cao hơn bao giờ hết”

- Thưa ông, qua tiếp xúc trực tiếp với cộng đồng doanh nghiệp, ông nhận xét thế nào về bức tranh ứng dụng khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số hiện nay?

- Qua làm việc và khảo sát thực tế, tôi nhận thấy một tín hiệu rất đáng mừng: về cơ bản, các doanh nghiệp đều đã nhận thức được ứng dụng khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là xu thế tất yếu. Tùy vào quy mô, họ đã triển khai ở nhiều mức độ khác nhau. Có những đơn vị bắt đầu từ việc áp dụng phần mềm trong kế toán, quản trị, sản xuất; có nơi đầu tư mạnh vào máy móc thiết bị hiện đại để giảm tiêu hao năng lượng. Những doanh nghiệp tiên phong hơn đã ứng dụng robot, trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn (Big Data) vào hoạt động và đặc biệt là chú trọng đầu tư cho nghiên cứu và phát triển (R&D).

Ông Huỳnh Thanh Vạn, Chủ tịch Hội đồng Tư vấn hỗ trợ khởi nghiệp quốc gia phía Nam

Nhiều doanh nghiệp không dừng lại ở việc đi mua công nghệ mà đã tự thử nghiệm, tạo ra sản phẩm mới và thương mại hóa thành công. Chính nhờ sự chuyển mình này, năng suất và sức cạnh tranh của doanh nghiệp tăng rõ rệt. Đặc biệt đối với các doanh nghiệp xuất khẩu, công nghệ đã giúp họ đáp ứng được các yêu cầu khắt khe về truy xuất nguồn gốc, bảo đảm chất lượng và các tiêu chuẩn phát triển bền vững của đối tác quốc tế.

Có thể khẳng định, tinh thần đổi mới sáng tạo đang lên cao hơn bao giờ hết, nhất là khi Đảng, Quốc hội và Chính phủ ban hành hàng loạt chủ trương, cơ chế khuyến khích, điển hình là Nghị quyết số 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số quốc gia.

- Dù có nhiều chuyển biến, nhưng Dự thảo Báo cáo chính trị trình Đại hội XIV của Đảng vẫn nhận định: “Doanh nghiệp chưa thực sự đóng vai trò là trung tâm của hệ thống đổi mới sáng tạo quốc gia”. Ông lý giải thế nào về sự "lệch nhịp" này?

- Đây là một đánh giá rất sát với thực tiễn. Theo tôi, có ba nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng này.

Thứ nhất là từ nội tại doanh nghiệp. Đại bộ phận doanh nghiệp nước ta có quy mô vừa và nhỏ, thậm chí siêu nhỏ (chỉ 5 - 10 người). Nguồn lực hạn chế khiến họ khó lòng đầu tư bài bản cho khoa học, công nghệ. Dù biết đổi mới là cần thiết nhưng nhiều nơi vẫn chưa coi đây là chiến lược dài hạn, là động lực cốt lõi mà chỉ tập trung vào cái lợi trước mắt.

Thứ hai là từ cơ chế và thực thi. Dù chính sách đã có nhưng việc tiếp cận còn nhiều trở ngại, thủ tục phức tạp và giải ngân chậm. Đặc biệt, đổi mới sáng tạo luôn tiềm ẩn rủi ro, kể cả rủi ro pháp lý, khiến doanh nghiệp e dè, sợ bị truy cứu trách nhiệm nếu không thành công.

Thứ ba là sự kết nối. Mối liên kết giữa Nhà nước, nhà trường, viện nghiên cứu với doanh nghiệp hiện nay còn lỏng lẻo. Thậm chí, nhiều doanh nghiệp vẫn còn "tù mù", chưa hiểu rõ bản chất của chuyển đổi số là gì. Chính sự không đồng đều về nhận thức, hạn chế về nguồn lực cộng với chính sách thực thi chưa như mong đợi đã khiến nhiều doanh nghiệp chọn cách "thu mình" lại.

Chính sách mang tính dài hạn sẽ tạo niềm tin đầu tư

- Dự thảo Báo cáo chính trị xác lập mô hình tăng trưởng mới lấy khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số làm động lực chính. Theo ông, chúng ta cần làm gì để phát huy được vai trò "động lực chính" này?

- Trong bối cảnh công nghệ phát triển như vũ bão, việc xác định khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số làm động lực chính là một bước đi đột phá chiến lược.

Chúng ta phải hiểu rằng, động lực tăng trưởng giờ đây không còn dựa thuần túy vào tài nguyên hay vốn đầu tư công, mà là hàm lượng trí tuệ. Điều này khẳng định Việt Nam không muốn tiếp tục là "công trường gia công" của thế giới mà muốn tiến lên phân khúc cao hơn. Đây là chìa khóa để đất nước bắt kịp, tiến cùng và vươn lên, vượt qua bẫy thu nhập trung bình.

Để thực hiện được, mấu chốt là nguồn lực tài chính phải rõ ràng và thực chất. Nghị quyết số 57-NQ/TW đã nêu mục tiêu đến 2030 kinh phí chi cho R&D đạt 2% GDP, trong đó xã hội chiếm hơn 60%; bố trí ít nhất 3% tổng chi ngân sách hằng năm cho lĩnh vực này. Những con số này cần phải được triển khai thực chất để tạo sức lan tỏa toàn xã hội.

- Vậy ở góc độ người làm kinh doanh, các doanh nghiệp đang trông đợi những "đòn bẩy" cụ thể nào, thưa ông?

- Điều doanh nghiệp cần nhất là một môi trường thuận lợi và an toàn để đầu tư. Chúng tôi rất mừng khi dự thảo văn kiện đã xác định “tạo môi trường thuận lợi để khu vực tư nhân tin tưởng, sẵn sàng tham gia đầu tư, nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ”; ưu tiên phát triển các ngành công nghệ chiến lược như AI. Đây là những định hướng then chốt và rất trúng với nguyện vọng của doanh nghiệp.

Để tạo dựng niềm tin, chính sách phải mang tính dài hạn, bởi nếu không doanh nghiệp sẽ rất e dè đầu tư. Đã đổi mới sáng tạo thì sẽ phải có sai số. Vì vậy, cần có cơ chế rõ ràng theo hướng “không sợ sai, không sợ thất bại” để doanh nghiệp dám đổi mới, dám thử nghiệm. Bên cạnh đó, vấn đề sở hữu trí tuệ và dữ liệu cần phải được bảo vệ nghiêm ngặt để doanh nghiệp yên tâm đầu tư.

Cùng với đó, tôi cho rằng Nhà nước cần đẩy mạnh cơ chế "đặt hàng" doanh nghiệp giải quyết các bài toán thực tiễn của đất nước và địa phương. Điều này giúp nguồn lực công được sử dụng đúng trọng tâm, đồng thời tạo động lực để các doanh nghiệp dám dấn thân, tìm ra lời giải bằng các giải pháp công nghệ đột phá.

- Xin cảm ơn ông!

Đan Thanh thực hiện