Khoa học công nghệ là động lực phát triển mới cho ĐBSCL

Trong bối cảnh ĐBSCL đang chịu tác động ngày càng lớn của biến đổi khí hậu, yêu cầu chuyển đổi mô hình tăng trưởng và áp lực cạnh tranh quốc tế thì khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo (KHCN và ĐMST) được xem là một trong các giải pháp then chốt để tạo đột phá phát triển. Là lãnh đạo Đại học Cần Thơ (ĐHCT) (nguyên Chủ tịch Hội đồng Trường, hiện là Bí thư Đảng ủy Đại học Cần Thơ), đồng thời là Đại biểu Quốc hội nhiều khóa liên tục, có cơ hội theo sát các chính sách phát triển vùng, GS.TS. Nguyễn Thanh Phương đã có cuộc trao đổi với phóng viên Một Thế Giới về những vấn đề KHCN và ĐMST đặt ra cho ĐBSCL hiện nay.

GS.TS Nguyễn Thanh Phương, Bí thư Đảng ủy Đại học Cần Thơ. Ảnh: T.L

- Thưa GS.TS. Nguyễn Thanh Phương, ông đánh giá như thế nào về vai trò của KHCN và ĐMST đối với ĐBSCL trong giai đoạn hiện nay?

- GS.TS. Nguyễn Thanh Phương: ĐBSCL với thế mạnh riêng như nông nghiệp và thủy sản nên không thể tiếp tục phát triển theo mô hình dựa chủ yếu vào tài nguyên thiên nhiên. Những tác động của biến đổi khí hậu như hạn hán, xâm nhập mặn, sạt lở hay thiếu nước ngọt đang đặt ra áp lực rất lớn cho toàn vùng.

Trong bối cảnh này, KHCN và ĐMST đóng vai trò đặc biệt quan trọng, thậm chí có thể xem là “chìa khóa” cho sự phát triển bền vững của ĐBSCL. Trong phát triển ĐBSCL có thể áp dụng hài hòa cả phương thức dựa vào tự nhiên và can thiệp của khoa học công nghệ, nhưng can thiệp hay ứng dụng khoa học công nghệ mới giúp nâng cao năng suất, tiết kiệm tài nguyên, thích ứng với môi trường thay đổi và đặc biệt là tăng sản lượng và giá trị sản phẩm, nhất là trong nông nghiệp và thủy sản.

Điều quan trọng nữa là KHCN và ĐMST sẽ giúp chuyển hoạt động kinh tế của vùng theo định hướng quy mô lớn, chất lượng, đủ năng lực cạnh tranh tranh trong thời kỳ hội nhập và chuyển đổi xanh. Có thể nói đây là hướng đi tất yếu của vùng ĐBSCL trong giai đoạn sắp tới.

- Theo GS.TS, những lĩnh vực KHCN nào cần được ưu tiên đầu tư để tạo đột phá cho vùng trong thời gian tới?

- GS.TS Nguyễn Thanh Phương: KHCN và ĐMST có nhiều lĩnh vực và luôn có mối liên hệ nhau, với đặc thù của ĐBSCL, tôi cho rằng có ba lĩnh vực cần được ưu tiên trong giai đoạn trước mắt.

Khách tham quan quy trình sản xuất gạo xanh ở Cà Mau. Ảnh: Văn Kim Khanh

Thứ nhất, vì nông nghiệp và thủy sản là thế mạnh nên cần đặt trọng tâm vào công nghệ sinh học; công nghệ này rất quan trọng trong phát triển giống cây trồng và vật nuôi, phát triển kỹ thuật canh tác theo hướng năng suất, chất lượng, sản xuất xanh, thân thiện môi trường. Vì thế, ĐBSCL cần được quan tâm đầu tư đúng mức để các nhà khoa học phát triển được giống cây trồng (giống lúa, cây ăn trái…), vật nuôi nhất là chọn và phát triển thêm các loài thủy sản mới có khả năng chịu hạn, chịu mặn, kháng dịch bệnh tốt… để thích ứng với biến đổi khí hậu và đạt năng suất cao, phù hợp với xu hướng thị trường.

Thứ hai là tập trung phát triển công nghệ chế biến sâu, nhất là sản phẩm từ nông nghiệp và thủy sản, kinh tế tuần hoàn để tạo được các sản phẩm đáp ứng thị trường trong và ngoài nước, có sức cạnh tranh. Có thể, nhiều nông và thủy sản của ĐBSCL hiện còn xuất khẩu ở dạng thô nên giá trị gia tăng chưa cao sẽ được cải thiện và hơn nữa sẽ góp phần quan trọng khắc phục biến động giá cả. Nếu đầu tư mạnh cho công nghệ chế biến thì cũng giúp khai thác tốt hơn các phụ phẩm trong sản xuất, có thể nhiều phụ phẩm sẽ trở thành nguyên liệu cho các ngành công nghiệp khác như thực phẩm, dược phẩm hoặc năng lượng sinh học, góp phần tăng giá trị nông thủy sản.

Drone có mặt khắp nơi trên đồng ruộng ĐBSCL. Ảnh: Lê Sơn

Thứ ba là thúc đẩy chuyển đổi và ứng dụng các công nghệ mới số trong nông nghiệp. Hiện nhiều công nghệ số và công nghệ cao như trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, internet vạn vật (IoT), máy bay không người lái (UAV) hay viễn thám… đã và đang ứng dụng thành công, cần nhân rộng trong sản xuất, nhất là trong nông nghiệp, trong quản lý môi trường sản xuất, dự báo xâm nhập mặn, kiểm soát dịch bệng, truy xuất nguồn gốc sản phẩm trong điều kiện của ĐBSCL.

ĐBSCL chắc sẽ phát triển nhiều lĩnh vực trong tiến trình phát triển, nhưng chắc nông nghiệp chắc vẫn còn quan trọng trong thời gian tới. Ba lĩnh vực ưu tiên nêu trên cần được đầu tư cho ĐBSCL, ít nhất trong thời gian tới để nâng giá trị kinh tế và phát triển bền vững cho toàn vùng.

- Với vai trò là Đại biểu Quốc hội, GS.TS nhìn nhận những “nút thắt” lớn nhất trong phát triển KHCN và ĐMST ở ĐBSCL nói riêng đang được tháo gỡ thế nào?

- GS.TS Nguyễn Thanh Phương: Chúng ta đang có Nghị quyết 57 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia rất được kỳ vọng là sự khai thông cho KHCN nước nhà. Quốc hội và Chính phủ đã có các nghị quyết và quy định mở để đưa nguồn lực, nhất là nguồn lực tài chính cho phát triển KHCN và ĐMST.

Nuôi trồng thủy sản ở ĐBSCL theo công nghệ mới. Ảnh: Văn Kim Khanh

Nút thắt lớn trước đây là quy trình hay thủ tục tiếp cận đề tài/dự án, thủ tục hành chính, tài chính… trong hoạt động KHCN. Hiện tại, tôi biết là nút thắt này đang được tích cực tháo gỡ, các cơ quan KHCN ở các địa phương ĐBSCL đã có những thay đổi về thủ tục theo hướng thuận lợi hơn để người làm KHCN tích cực, phấn khởi hơn trong hoạt động KHCN và ĐMST. Đặc biệt, các địa phương cũng đang phát triển quỹ hoạt động KHCN và ĐMST để thuận lợi hơn cho tài trợ hoạt động KHCN và ĐMST.

Bên cạnh đó, sự liên kết giữa nhà khoa học, doanh nghiệp và cơ quan quản lý trước đây chưa thật sự chặt chẽ, chưa thu hút được nguồn lực từ doanh nghiệp cho hoạt động KHCN và ĐMST thì nay đã và đang dịch chuyển. Hoạt động KHCN và ĐMST hiện nay ở nhiều lĩnh vực đòi hỏi phải có sản phẩm cụ thể và nơi tiếp nhận sản phẩm (doanh nghiệp) để nhanh đưa vào ứng dụng hay thương mại hóa nhằm tạo hiệu quả.

Ngoài ra, tôi cũng hiểu là các doanh nghiệp đầu tư cho nghiên cứu phát triển vẫn còn hạn chế do chi phí cao và rủi ro lớn. Tôi cho rằng cần có thêm chính sách ưu đãi về thuế, tín dụng và cơ chế đặc thù để khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào KHCN và ĐMST.

Với ĐBSCL, đang có nhiều đơn vị có năng lực tốt trong hoạt động KHCN và ĐMST như Đại học Cần Thơ, Trường Đại học Y - Dược Cần Thơ, Viện Lúa ĐBSCL… cũng thực sự cần kết nối để một hệ sinh thái KHCN và ĐMST mạnh hơn đồng thời gắn với các doanh nghiệp để tạo được công nghệ phục vụ sự phát triển ĐBSCL. Ở khía cạnh này cũng cần sự hỗ trợ của bộ, ngành và địa phương.

Tuổi trẻ ĐHCT tham gia hội thảo khoa học. Ảnh: Văn Kim Khanh

- GS.TS muốn gửi gắm điều gì đến đội ngũ trí thức trẻ và sinh viên ĐBSCL trong kỷ nguyên chuyển đổi số hiện nay?

- GS.TS Nguyễn Thanh Phương: Tôi luôn kỳ vọng rất lớn vào thế hệ trẻ của ĐBSCL sẽ giữ vai trò quan trọng trong quá trình đưa KHCN và ĐMST vào sự phát triển của vùng. Lợi thế của thế hệ trẻ hiện nay là ngay khi còn trong ghế nhà trường đã có nhiều cơ hội tiếp cận được cận công nghệ và tri thức mới và môi trường quốc tế hơn trước đây. Bên cạnh, sự phát triển nhanh và liên tục của KHCN và nhiều vấn đề mới luôn đặt ra trong phát triển, nhất là ở ĐBSCL cũng trở thành động lực cho các bạn. Tuy nhiên, điều quan trọng là phải luôn cố gắng, không ngại khó và nuôi dưỡng tinh thần đổi mới sáng tạo và khát vọng cống hiến cho quê hương.

Tôi mong các bạn không chỉ học để có bằng cấp mà phải học để giải quyết những vấn đề thực tiễn của vùng đất mình đang sống. ĐBSCL đang rất cần những người trẻ dám nghĩ, dám làm và sẵn sàng ứng dụng KHCN và ĐMST vào nhu cầu phát triển của vùng như nông nghiệp, môi trường, chuyển đổi số hay kinh tế xanh.

Ở khía cạnh rộng hơn, các cơ sở đại học cũng phải thay đổi mạnh mẽ hơn, gắn đào tạo với nhu cầu thực tiễn và thúc đẩy nghiên cứu có khả năng ứng dụng cao.

Tôi tin rằng nếu phát huy tốt nguồn nhân lực trẻ cùng sức mạnh của KHCN và ĐMST, ĐBSCL hoàn toàn có thể tạo ra những bước phát triển mới trong tương lai gần.