Khoa học công nghệ nâng tầm giá trị nông sản

Chuyên gia trình bày tham luận tại hội thảo. 

Hội thảo thu hút các chuyên gia, nhà khoa học, giảng viên và sinh viên tham gia trao đổi về giải pháp hiện đại hóa sản xuất, giảm tổn thất sau thu hoạch, nâng cao chất lượng và giá trị nông sản, đồng thời thúc đẩy ứng dụng khoa học công nghệ vào thực tiễn.

Thông qua phiên thảo luận chung và 3 phiên chuyên môn, ý kiến của các nhà khoa học tập trung làm rõ yêu cầu liên kết các khâu trong chuỗi sản xuất, từ cơ giới hóa, bảo quản, chế biến đến truy xuất nguồn gốc và phát triển thị trường. 

Cơ giới hóa đồng bộ, làm chủ công nghệ sản xuất

Trong tham luận “Tái cơ cấu kỹ thuật nông nghiệp Việt Nam hướng tới nông nghiệp thông minh”, GS.TS. Nguyễn Huy Bích, Trường Đại học Công nghiệp TP. Hồ Chí Minh chỉ ra sự chênh lệch về mức độ cơ giới hóa giữa các công đoạn sản xuất, đặc biệt là khoảng cách giữa thu hoạch và bảo quản nông sản.

Tại Đồng bằng sông Cửu Long, cơ giới hóa làm đất đạt 100%, bơm nước đạt 90 - 100%, thu hoạch bằng máy gặt đập liên hợp vượt 95%, tỷ lệ cơ giới hóa khâu sấy đạt khoảng 96%. Trong khi đó, năng lực bảo quản mới đạt khoảng 13 - 15%. Sự chênh lệch này cho thấy hạn chế ở khâu sau thu hoạch vẫn ảnh hưởng đáng kể đến hiệu quả của toàn chuỗi sản xuất.

Đối với cây ăn quả, thu hoạch, vận chuyển trong vườn và một số công đoạn chăm sóc vẫn phụ thuộc nhiều vào lao động thủ công hoặc bán cơ giới. Việc thiếu hệ thống phân loại, đóng gói và kho lạnh cũng gây khó khăn trong duy trì chất lượng, mở rộng quy mô sản xuất và đáp ứng yêu cầu của thị trường.

Theo GS.TS. Nguyễn Huy Bích, năng lực chế tạo máy móc nông nghiệp trong nước chưa đáp ứng đầy đủ nhu cầu về chủng loại, số lượng và chất lượng. Do đó, cần có chính sách phát triển công nghiệp máy nông nghiệp, đẩy mạnh nghiên cứu vật liệu, nâng cao chất lượng và giảm giá thành thiết bị.

Cùng với đầu tư máy móc, việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI), Internet vạn vật (IoT), công nghệ định vị và các hệ thống giám sát sẽ mở rộng khả năng quản lý sản xuất thông minh. Tuy nhiên, công nghệ chỉ phát huy hiệu quả khi phù hợp với điều kiện canh tác, khả năng đầu tư, vận hành và bảo trì của người sử dụng. Vì vậy, cần tăng cường liên kết giữa nông dân, cơ sở nghiên cứu, nhà sản xuất máy móc và doanh nghiệp để đưa các giải pháp kỹ thuật vào sản xuất.

GS.TS. Lê Văn Tán, Trường Đại học Công nghiệp TP. Hồ Chí Minh nhấn mạnh vai trò của nghiên cứu liên ngành trong tham luận “Nghiên cứu liên ngành trong công nghệ thực phẩm và sau thu hoạch: Từ hóa học chất lượng đến hệ thống thông minh và định hướng giảng dạy theo STEM”.

Theo đó, hóa học thực phẩm, công nghệ sau thu hoạch, cơ khí, điện - điện tử, cảm biến và AI cần được tích hợp để xây dựng các hệ thống có khả năng vận hành ổn định trong điều kiện sản xuất thực tế.

Chẳng hạn, trong phân loại trái cây, các chỉ tiêu về độ ngọt, độ cứng, màu sắc và độ chín cần được kết hợp với cảm biến, xử lý dữ liệu, thị giác máy và thiết bị phân loại tự động. Tuy nhiên, kết quả thử nghiệm trong phòng thí nghiệm chưa đủ bảo đảm hiệu quả khi đưa vào sản xuất, bởi các yếu tố như ánh sáng, nhiệt độ, bụi và tốc độ băng tải đều có thể ảnh hưởng đến độ chính xác.

GS.TS. Lê Văn Tán cho rằng, hiệu quả công nghệ cần được đánh giá đồng thời qua chất lượng sản phẩm, độ ổn định, chi phí đầu tư và vận hành. Nghiên cứu phải gắn với nhu cầu chuyển giao, trong khi đào tạo cần tạo điều kiện để sinh viên tham gia giải quyết các bài toán thực tế, từ xác định vấn đề, thiết kế thí nghiệm đến thử nghiệm và đánh giá kết quả.

 Thanh trà là một trong những loại nông sản được chuyên gia đề xuất giải pháp nâng cao giá trị. 

Kết nối chuỗi giá trị nông sản với du lịch

Không chỉ tập trung vào cơ giới hóa và công nghệ sau thu hoạch, các nhà khoa học còn đề xuất giải pháp nâng cao giá trị nông sản đặc trưng của Huế thông qua chế biến sâu, truy xuất nguồn gốc và kết nối với hoạt động du lịch.

Tham luận “Khoa học và công nghệ trong nâng cấp chuỗi giá trị nông sản đặc trưng gắn với du lịch: Từ sau thu hoạch, chế biến sâu đến truy xuất và dữ liệu” của PGS.TS. Nguyễn Văn Huế, PGS.TS. Nguyễn Văn Toản và ThS. Hồ Sỹ Vương (Trường Đại học Nông lâm, Đại học Huế) phân tích những hạn chế về bảo quản, chế biến, chất lượng nguyên liệu và truy xuất nguồn gốc đang ảnh hưởng đến khả năng gia tăng giá trị sản phẩm.

Theo nhóm tác giả, để tham gia sâu hơn vào hệ thống nhà hàng, khách sạn và dịch vụ du lịch, nông sản cần đáp ứng các yêu cầu về chất lượng, an toàn thực phẩm, bao bì và thông tin nguồn gốc. Đây cũng là cơ sở để phát triển các sản phẩm có giá trị gia tăng, phù hợp với nhu cầu tiêu dùng và trải nghiệm của du khách.

Với những sản phẩm như thanh trà, sen và atiso đỏ, việc phân loại nguyên liệu theo chất lượng, đặc tính và mục đích sử dụng sẽ tạo điều kiện phát triển nhiều dòng sản phẩm. Thanh trà có thể được phân loại để tiêu thụ tươi hoặc chế biến thành nước ép, mứt; sen phát triển các sản phẩm từ hạt sen, trà sen đến quà tặng; atiso đỏ được chế biến thành đài hoa sấy, mứt, siro và đồ uống.

Cách tiếp cận này vừa mở rộng khả năng khai thác nguyên liệu, vừa góp phần giảm lãng phí và đa dạng hóa thị trường tiêu thụ. Nhóm tác giả đề xuất kết nối sáu khâu gồm nguyên liệu, sau thu hoạch, chế biến, truy xuất, thị trường và du lịch, trải nghiệm. Trong đó, dữ liệu cần được liên thông để minh bạch thông tin về nguồn gốc, bảo quản, chế biến và chất lượng sản phẩm.

Để hình thành chuỗi giá trị hiệu quả, cần có sự phối hợp giữa người sản xuất, cơ sở chế biến, nhà khoa học, doanh nghiệp và đơn vị du lịch. Việc lựa chọn công nghệ phải xuất phát từ nhu cầu thực tế, gắn với bài toán chi phí, chất lượng, an toàn thực phẩm và tác động môi trường, tránh đầu tư thiết bị hiện đại nhưng thiếu khả năng kết nối hoặc khai thác.

Các tham luận tại hội thảo cùng nhấn mạnh yêu cầu đưa kết quả nghiên cứu đến gần hơn với nhu cầu sản xuất và thị trường. Cơ giới hóa đồng bộ, ứng dụng công nghệ thông minh trong bảo quản, chế biến và tổ chức chuỗi giá trị không chỉ góp phần nâng cao hiệu quả sản xuất, giảm tổn thất sau thu hoạch mà còn tạo cơ sở gia tăng giá trị nông sản, hướng tới nền nông nghiệp hiện đại, xanh và bền vững.