Khơi dậy nét đẹp văn hóa dòng họ

Bồi đắp đạo hiếu, lan tỏa truyền thống hiếu học

Nếu gia đình là nơi nuôi dưỡng, hình thành nhân cách mỗi con người thì dòng họ chính là nơi lưu giữ ký ức cội nguồn, giáo dục truyền thống, bồi đắp đạo lý và gắn kết các thế hệ. Cùng với duy trì mối quan hệ huyết thống, mỗi dòng họ còn góp phần bảo tồn, trao truyền những giá trị văn hóa tốt đẹp thông qua gia phả, gia huấn, nhà thờ họ, từ đường, các nghi lễ, phong tục và truyền thống hiếu học. Đặc biệt, trong những dịp giỗ chạp, lễ họ, con cháu dù ở khắp mọi miền lại có dịp sum họp, thành kính tưởng nhớ tổ tiên, tìm hiểu cội nguồn, ôn lại gia phả, tộc phả và nhắc nhở cháu con về lối sống, nhân cách, đạo đức...

Ban liên lạc dòng họ Đinh, tổ dân phố Tân Mỹ, phường Tiền Phong bàn bạc công việc của dòng họ.

Một trong những dòng họ tiêu biểu trong việc duy trì nét đẹp văn hóa ấy là dòng họ Đinh ở tổ dân phố Tân Mỹ, phường Tiền Phong. Hằng năm, vào ngày chạp họ, các thành viên lại tề tựu trong không khí trang nghiêm, ấm cúng, thành kính dâng hương tri ân tổ tiên. Theo ông Đinh Hùng Mạnh (85 tuổi), đại diện dòng họ cho biết: Ông tổ họ Đinh đã đến lập nghiệp tại Tân Mỹ cách đây khoảng 320 năm. Trải qua nhiều thế hệ, dòng họ vẫn gìn giữ tục chạp họ và phát huy tinh thần đoàn kết, tương thân tương ái. Khi các gia đình có việc hiếu, hỉ, ban tổ chức dòng họ với hơn 20 thành viên cùng chung tay hỗ trợ. Các gia đình sinh thêm thành viên mới đều sắm lễ báo cáo tổ tiên và tùy tâm đóng góp vào quỹ họ. Những việc làm thiết thực ấy góp phần thể hiện sâu sắc đạo lý uống nước nhớ nguồn, vun đắp tình thân, gìn giữ nền nếp gia phong và trao truyền những giá trị văn hóa tốt đẹp cho các thế hệ mai sau.

Trong khi đạo hiếu gắn kết các thế hệ thì truyền thống hiếu học trở thành giá trị văn hóa tiêu biểu, góp phần hun đúc bản sắc và làm rạng danh nhiều dòng tộc ở vùng đất Kinh Bắc. Tiêu biểu là dòng họ Vũ ở thôn Ngọc Quan (xã Lâm Thao) với lịch sử hơn 450 năm hình thành và phát triển. Theo gia phả, dòng họ có nguồn gốc từ làng Mộ Trạch vốn là vùng đất nổi tiếng với truyền thống hiếu học, khoa bảng của xứ Đông. Cuối thế kỷ XVI, cụ Phúc Học đến lập nghiệp tại Xuân Lan (nay là thôn Ngọc Quan) mang theo tinh thần trọng chữ nghĩa, đặt nền móng cho truyền thống học hành của con cháu dòng tộc.

Qua nhiều thế hệ, dòng họ Vũ ở Ngọc Quan có những người con ưu tú, làm rạng danh quê hương. Theo tư liệu Văn chỉ thôn Ngọc Quan, trong số 47 vị hương hiền khoa bảng của làng có tới 43 người thuộc họ Vũ, trong đó có 2 vị đại khoa, 12 vị trung khoa cùng nhiều sinh đồ, tú tài. Truyền thống hiếu học khoa bảng còn được dòng họ tiếp nối đến nay. Hằng năm, vào dịp Quốc khánh 2/9, dòng họ duy trì tổ chức tuyên dương học sinh, sinh viên có thành tích xuất sắc. Đến nay, dòng họ có 1 giáo sư, 4 phó giáo sư, 11 tiến sĩ, hơn 20 thạc sĩ cùng nhiều nhà giáo, thầy thuốc, cán bộ khoa học...

Không riêng họ Vũ ở Ngọc Quan, hàng nghìn dòng họ trên địa bàn thành phố Bắc Ninh luôn quan tâm chăm lo công tác khuyến học, khuyến tài, khơi dậy tinh thần học tập suốt đời trong mỗi thành viên, gia đình. Thống kê sơ bộ, Bắc Ninh hiện có hơn 8 nghìn “Dòng họ học tập”. Nhiều ban khuyến học dòng họ hoạt động nền nếp, hiệu quả, trở thành hạt nhân lan tỏa tinh thần hiếu học, góp phần đưa Bắc Ninh trở thành một trong những địa phương tiêu biểu của cả nước trong phong trào xây dựng gia đình hiếu học, dòng họ khuyến học.

Kết nối dòng họ, chia sẻ trách nhiệm cộng đồng

Cùng với khuyến học, khuyến tài, bảo tồn di sản văn hóa cũng là phương diện quan trọng thể hiện sức sống của văn hóa dòng họ trong đời sống hiện đại. Nhiều nhà thờ họ, từ đường, lăng mộ tổ tiên và công trình thờ tự không chỉ là nơi sinh hoạt tín ngưỡng mà còn lưu giữ ký ức lịch sử, truyền thống và bản sắc của mỗi dòng tộc.

Nếu gia đình là nơi nuôi dưỡng, hình thành nhân cách mỗi con người thì dòng họ là nơi lưu giữ ký ức cội nguồn, giáo dục truyền thống, bồi đắp đạo lý và gắn kết các thế hệ. Cùng với duy trì mối quan hệ huyết thống, mỗi dòng họ còn góp phần xây dựng, trao truyền những giá trị văn hóa tốt đẹp thông qua gia phả, gia huấn, nhà thờ họ, từ đường, các nghi lễ, phong tục và truyền thống hiếu học.

Với lịch sử gần 500 năm, trải qua 20 thế hệ, con cháu trong dòng họ Nguyễn Đức ở xã Phật Tích luôn gìn giữ nền nếp gia phong, chăm lo hương khói và bảo tồn những giá trị văn hóa tâm linh của tổ tiên. Đáng chú ý, khi tuyến đường TL287 được triển khai mở rộng đi qua khu vực lăng mộ Tổ, gia tộc Nguyễn Đức đã thể hiện tinh thần đồng thuận, đặt lợi ích chung của cộng đồng lên trên quyền lợi riêng. Ông Nguyễn Ngọc Hồi, hậu duệ đời thứ 15, Trưởng Ban Khánh tiết dòng họ Nguyễn Đức ở thôn Phật Tích cho biết, khu lăng mộ tổ đã tồn tại hàng trăm năm gắn bó với nhiều thế hệ con cháu, song với tinh thần đồng thuận, trách nhiệm vì lợi ích chung, gia tộc Nguyễn Đức đã thống nhất chủ trương dịch chuyển lăng mộ. UBND xã bố trí hơn 400 m² đất tại khu Cửa Huyện, gia tộc đã tiến hành xây dựng khu lăng mộ mới với sự chung tay đóng góp của con cháu nội ngoại trên khắp mọi miền đất nước cùng sự ủng hộ của các tổ chức, cá nhân, công trình đã hoàn thành, bảo đảm tiến độ và chất lượng.

Để có được sự thống nhất, đồng thuận, Ban Khánh tiết dòng họ luôn coi trọng nguyên tắc công khai, dân chủ. Các vấn đề lớn đều được bàn bạc từ các cụ trưởng tộc, trưởng chi đến đông đảo con cháu trong và ngoài địa phương thông qua những cuộc họp trực tiếp và các nhóm liên lạc trên nền tảng số. Mọi người đều được biết, được bàn bạc và cùng chia sẻ trách nhiệm. Chính sự minh bạch đã tạo sự đồng thuận, giúp dòng họ huy động hiệu quả nguồn lực, chung tay giải quyết việc chung.

Câu chuyện của gia tộc Nguyễn Đức cho thấy sức mạnh dòng họ không chỉ là mối liên kết huyết thống mà còn ở khả năng tập hợp trí tuệ, nguồn lực và tinh thần trách nhiệm của các thành viên. Từ việc họ đến việc làng, việc xã, những người con dòng tộc luôn hướng về nguồn cội bằng những việc làm thiết thực. Khi tình cảm với tổ tiên được chuyển hóa thành hành động vì cộng đồng, văn hóa dòng họ thực sự trở thành nguồn lực nội sinh cho phát triển địa phương.