Khởi nghiệp từ phế phẩm nông nghiệp

Sau mùa gặt, những cọng rơm thường nằm lại trên đồng, chờ được đốt hoặc gom đi. Một vòng đời tưởng như đã kết thúc, nhưng với Nấm Rơm Luân Nhàn, bó rơm ấy chưa dừng lại.

Bạn trẻ Nguyễn Thị Bảo Hồng, đến từ TP. Đồng Nai, đã chọn cách kéo dài vòng đời của rơm bằng một mô hình tuần hoàn: rơm được đưa vào trồng nấm trước; sau một vụ nấm, phần rơm còn lại tiếp tục được tận dụng để nuôi trùn quế, tạo phân hữu cơ và sinh khối phục vụ trồng rau. Phần tàn dư thực vật sau đó lại được ủ, trả về cho đất.

Cứ thế, một nguồn nguyên liệu được cho là "rác thải nông nghiệp" được đi qua nhiều công đoạn, mỗi chặng lại tạo thêm một giá trị thay vì kết thúc sau một lần sử dụng.

Điều đáng nói ở đây, dự án Nấm Rơm Luân Nhàn không chỉ là làm thêm được bao nhiêu sản phẩm từ rơm. Quan trọng hơn, cách làm này của bạn trẻ Bảo Hồng đã làm thay đổi góc nhìn về thứ lâu nay vẫn bị xem là phế phẩm sau mùa gặt: rơm không nhất thiết phải kết thúc ở cánh đồng, nếu biết tổ chức lại quy trình, nó có thể trở thành điểm bắt đầu cho một chuỗi sản xuất mới, rồi cuối cùng quay trở về với đất theo cách xanh hơn.

Dự án "Thốt nốt tươi đóng lon" của nhóm bạn Võ Văn Thành, Huỳnh Quốc Hùng và Huỳnh Quốc Minh thu hút sự quan tâm của khách tham quan. Ảnh: Trần Quỳnh.

Tìm cách lấy lại giá trị từ những thứ từng bị bỏ quên

Tư duy biến phế phẩm thành tài nguyên đang trở thành mẫu số chung của hàng loạt dự án khởi nghiệp trẻ.

Tại vòng bán kết khu vực phía Nam của cuộc thi "Khởi nghiệp Xanh lần thứ 12", diễn ra trong 2 ngày 19 và 20/9 tại TP.HCM, những người trẻ không chỉ vẽ nên bức tranh bảo vệ môi trường, mà đang giải bài toán kinh tế tuần hoàn bằng công nghệ và chế biến sâu.

Chẳng hạn với dự án “Áo giáp hạt giống”, nhóm bạn trẻ Thạch Hoàng Anh, Kiên Quốc Thái và Nguyễn Hoàng Anh Huy đến từ TP Cần Thơ đã sử dụng rơm rạ và bã cà phê được phối trộn với nấm đối kháng Trichoderma cùng keo hữu cơ lên men để tạo thành một lớp bọc cho hạt giống. Lớp bọc này giúp hạt tăng khả năng chống chịu sâu bệnh và cải thiện tỷ lệ nảy mầm, nhất là khi được sử dụng trong phục hồi rừng hoặc gieo trồng trên diện rộng.

Câu chuyện không dừng ở nông nghiệp. Nhiều loại phụ phẩm đang được kéo sang một sân chơi khác: công nghiệp vật liệu.

Cụ thể, nhóm bạn trẻ đến từ TP.HCM với dự án Senlution, đã tận dụng cấu trúc xốp tự nhiên của thân sen, kết hợp với keo sinh học chitosan để tạo vật liệu cách nhiệt. Hay nhóm bạn trẻ đến từ Vĩnh Long với dự án S2M Mango Vegan Leather, biến vỏ xoài thành da sinh học dùng trong thời trang.

Ngay cả rác thải đô thị cũng đang được nhìn theo cách khác. Chẳng hạn, dự án CirBE phát triển mô hình xử lý sinh học theo hướng tuần hoàn, thay vì chỉ đốt hoặc chôn lấp. Rác được phân loại và chuyển hóa thành mùn hữu cơ, nhiên liệu rắn thu hồi (RDF), hạt nhựa tái chế và các chế phẩm vi sinh.

Bạn trẻ Đinh Thụy Thùy Linh thuyết trình về dự án Senlution - Vật liệu cách nhiệt xanh từ thân sen. Ảnh: Trần Quỳnh.

Điểm chung của những mô hình này là cách nhìn về “thứ bỏ đi” đã thay đổi. Một phụ phẩm chỉ thật sự là phế phẩm khi không còn ai tìm được cách sử dụng nó. Khi công nghệ và một quy trình phù hợp xuất hiện, rơm rạ, bã cà phê, vỏ xoài, gáo dừa hay rác đô thị đều có thể trở thành nguyên liệu cho một sản phẩm mới.

"Từ chỗ là thứ có giá trị thấp hoặc tốn chi phí tiêu hủy, phụ phẩm và rác thải nông nghiệp nay lại được các bạn trẻ tìm cách đưa trở lại vào sản xuất, trở thành nguồn nguyên liệu đầu vào giá trị", bà Vũ Kim Anh, Phó giám đốc Trung tâm Nghiên cứu kinh doanh và hỗ trợ doanh nghiệp (BSA), phụ trách chương trình Khởi nghiệp Xanh, chia sẻ.

Cũng theo bà Kim Anh, khởi nghiệp không nhất thiết phải bắt đầu từ những công nghệ quá xa vời. Với nhiều bạn trẻ, cơ hội lại nằm ở những thứ rất gần: dùng công nghệ để sắp xếp lại chuỗi giá trị sẵn có, kéo dài thời gian bảo quản, chế biến sâu và từ đó nâng giá trị của nông sản địa phương.

Dẫn chứng, tại Đồng Tháp, dự án "Nông nghiệp tái sinh - Nâng tầm giá trị hạt gạo Việt" của nhóm bạn trẻ Trần Thị Ngọc Nga, Nguyễn Thị Thùy Dương và Nguyễn Thị Ngọc Đặng đã gắn bài toán giảm phát thải với sinh kế nông dân. Rơm rạ kết hợp phân bò tạo thành phân bón hữu cơ vi sinh bón ngược lại cho ruộng lúa; hạt gạo thu hoạch không bán thô mà được chế biến thành cơm ăn liền tiệt trùng bằng công nghệ Retort, cho phép bảo quản dài ngày ở nhiệt độ phòng mà không cần chất bảo quản.

Đến An Giang, dự án "Thốt nốt tươi đóng lon" của nhóm bạn Võ Văn Thành, Huỳnh Quốc Hùng và Huỳnh Quốc Minh đã góp phần giải bài toán thu nhập bấp bênh cho hơn 100.000 cây thốt nốt của đồng bào Khmer vùng Bảy Núi.

Bằng cách chuẩn hóa quy trình đóng lon, chuẩn bị sẵn công thức pha chế, trái thốt nốt tươi tự tin bước vào chuỗi F&B và siêu thị hiện đại, còn phần vỏ quả được tận dụng làm chất đốt nấu đường.

Tại Vĩnh Long, dự án "Chả tôm Ngọc Tiền" cũng góp phần nâng tầm con tôm sông khi thịt làm chả, còn đầu và vỏ tôm tiếp tục vào quy trình chiết xuất nước mắm tôm và ủ phân hữu cơ.

Nhón bạn Lê Gia Khánh, Nguyễn Văn Thanh và Phan Thị Hồng Tươi trình báy về dự án PGS MANGO LOOP - Chuỗi giá trị xanh bền vững. Ảnh: Trần Quỳnh.

Song song với tuần hoàn nguyên liệu, công nghệ số bắt đầu cắm rễ vào mảnh vườn.

Điển hình như dự án EaAgri của nhóm bạn trẻ Phan Đăng Huy, Nguyễn Anh Giảng và Đặng Văn Chung đến từ TP.HCM đã ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) nhận diện sớm sâu bệnh hại trên cây sầu riêng qua hình ảnh, kết hợp nhật ký nông vụ để khuyến nghị giải pháp cho nhà vườn.

Ứng dụng đã có mặt trên Google Play, ghi nhận những giao dịch thanh toán đầu tiên và đang liên kết thực địa với các hợp tác xã, đại lý vật tư.

Bước qua "cửa ải" niềm tin và thương mại hóa

Có ý tưởng hay mới chỉ là bước đầu. Theo các chuyên gia, với khởi nghiệp xanh, giai đoạn khó hơn thường bắt đầu khi sản phẩm rời phòng thí nghiệm và bước vào thị trường, bởi ai là người sẽ mua, vì sao họ mua và họ có sẵn sàng trả tiền hay không?

Dự án Sen Bảo là một ví dụ. Nhóm bạn trẻ Trần Tín Dũng, Đặng Bảo Trân và Nguyễn Thu Hương, đến từ TP.HCM đã phát triển màng bọc thực phẩm sinh học từ sen, tích hợp bộ phận chỉ thị màu để cảnh báo độ tươi của thực phẩm, qua đó kéo dài thời gian bảo quản lên khoảng 14 - 25 ngày. Nhóm tính toán chi phí sản xuất khoảng 6,6 triệu đồng cho 1.000m màng với giá bán dự kiến 38.000 - 45.000 đồng/sản phẩm. tùy phiên bản.

Những con số ấy cho thấy sản phẩm đã có một hướng đi khá rõ. Nhưng từ một sản phẩm làm được trong phòng thí nghiệm đến lúc có thể bán rộng rãi vẫn còn một quãng đường dài, từ kiểm định chất lượng, độ bền cơ học, độ an toàn khi tiếp xúc thực phẩm.

Và quan trọng không kém là các bạn trẻ phải nghiên cứu phương án để kéo giá thành xuống mức người mua có thể chấp nhận.

Bởi vậy, trong các phiên chất vấn bán kết, câu hỏi mà ban giám khảo liên tục xoáy vào các nhà sáng lập không chỉ là làm được sản phẩm gì, mà là 'Làm ra sản phẩm đã khó, làm sao để người tiêu dùng tin và móc hầu bao?'

Đây cũng là điểm mà chuyên gia marketing Trần Nguyễn An Ninh đặc biệt lưu ý. Theo bà, với những sản phẩm dựa nhiều vào công nghệ như AI hay các dòng nông sản hướng đến sức khỏe, niềm tin không thể xây bằng những lời quảng cáo nghe thật hay.

"Người mua cần những thứ cụ thể hơn, từ dữ liệu có nguồn gốc rõ ràng, thử nghiệm đủ tin cậy và các chứng nhận kiểm định minh bạch", bà Ninh nói.

Bà Trần Lan Anh, đồng sáng lập, cố vấn chiến lược GreenHubAsia, cũng nhìn vấn đề từ góc độ tương tự. Theo bà, “an toàn” không nên được xem như một lợi thế cạnh tranh, bởi đó trước hết là điều kiện để sản phẩm được bước vào thị trường.

"Lợi thế nằm ở chỗ doanh nghiệp có thể kể và chứng minh được cả hành trình phía sau sản phẩm: nguyên liệu đến từ đâu, người nông dân được hưởng lợi thế nào, vùng nguyên liệu được tổ chức ra sao, sinh kế cộng đồng thay đổi thế nào trước khi sản phẩm đến tay người tiêu dùng", chuyên gia này nhận định.

Bà Lan Anh lý giải, khi những câu chuyện ấy được chứng minh bằng dữ liệu và cách làm cụ thể, sản phẩm xanh mới có cơ hội vượt qua rào cản lớn nhất là "khiến người mua tin rằng số tiền họ bỏ ra không chỉ mua một món hàng, mà còn mua một giá trị có thật".

Bà Vũ Kim Anh, Phó giám đốc Trung tâm BSA, phụ trách chương trình Khởi nghiệp Xanh, cho rằng tư duy của nhiều người trẻ cũng đang thay đổi. Họ không còn chỉ bắt đầu bằng câu hỏi “có sản phẩm gì để bán?”, mà dần chuyển sang “địa phương đang có vấn đề gì và có thể giải quyết nó bằng một mô hình kinh doanh sống được hay không?”.

Từ cách nghĩ đó, những dự án ở vùng sâu, vùng xa bắt đầu gắn câu chuyện môi trường với việc làm cho phụ nữ nông thôn, người khuyết tật hay sinh kế của cộng đồng địa phương.

"Nhìn từ những dự án ấy, 'tài nguyên mới' đôi khi không nằm ở đâu xa. Nó có thể là cọng rơm sau mùa gặt, bã sen, gáo dừa hay dòng chất thải vốn bị xem là gánh nặng. Nhưng biến được những thứ ấy thành sản phẩm có người mua, doanh nghiệp có doanh thu và cộng đồng có thêm sinh kế, mới là phần khó nhất", bà Kim Anh đánh giá.